KOŚCIÓŁ ŚW. JÓZEFA (Stare Miasto)

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Rzut poziomy kościoła
św. Józefa, Barthel Ranisch, 1695
Kościół św. Józefa, widok z bastionu św. Elżbiety, około 1870
Fasada kościoła św. Józefa
Kaplica Wieczystej Adoracji przy kościele św. Józefa

KOŚCIÓŁ ŚW. JÓZEFA, Stare Miasto, ul. Elżbietańska 9/10. Świątynia halowa, jednonawowa, wzniesiona jako kościół klasztorny karmelitów, po ich przeniesieniu (na mocy aktu z 4 IV 1464) ze zburzonego w 1455 roku Młodego Miasta. Zbudowany w stylu gotyckim w południowo-wschodniej części przyznanej im na Starym Mieście parceli, należącej uprzednio do zespołu szpitala św. Jerzego. Kościół wzniesiono obok szpitalnej kaplicy św. Jerzego, na wschód od niej (istniejącej w tym miejscu w postaci ruiny do początku XIX wieku). Dłuższym bokiem kościół był równoległy do obecnej ul. Bielańskiej (w średniowieczu Twergasse bei dem Rathause, potem krótko, u schyłku XV wieku St. Jorgengasse, w XVI–XVII wieku Verlorene Gasse, u schyłku XVIII wieku Mönchengasse bei Karmeliter-Kloster, w XIX wieku do roku 1945 Weißmönchen-Kirchengasse). Krótszy bok był oddzielony dziedzińcem i bramą od obecnej ul. Elżbietańskiej (w średniowieczu Weg do man geit zzu sinte Jorian (droga do św. Jerzego), od połowy XV wieku do roku 1945 St. Elisabeth-Gasse). Pierwotne, pełne wezwanie świątyni brzmiało: Bożej Rodzicielki Panny (Maryi) oraz Świętych Założycieli (zakonu karmelitów) Eliasza i Elizeusza. Człon pierwszy wezwania – przeniesiony z Młodego Miasta – nie był zbytnio eksponowany z powodu istnienia na Głównym Mieście kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny; członu drugiego, określającego charyzmę zakonu, używano do 1840. Początkowo dodawano jeszcze wezwanie Świętych Aniołów, które wiązało się z połączeniem wikariatu w kaplicy św. Jerzego z wikariatem w kościele szpitala Świętych Aniołów i sprawowaniu go przez wspólnych prowizorów obu tych instytucji (Fundatio Cultus S. Georgii z roku 1511), ale i ta tradycja zanikła wraz z popadnięciem kaplicy św. Jerzego w ruinę. Trudności finansowe, związane z przeniesieniem się w nowe miejsce i następującym po wojnie trzynastoletniej kryzysem spowodowały, że intensywne prace budowlane rozpoczęto dopiero około 1482, poczynając od wybudowania czteroprzęsłowego chóru (tzw. tylnego, Hinterchor) od strony wschodniej. Tu ulokowano prezbiterium i ołtarz. Właściwy kościół miał być trójnawowy i znacznie obszerniejszy, planowano dobudowanie pięcioprzęsłowego korpusu głównego od zachodniej strony, z braku środków zaniechano tego projektu (wolno stojący mur z bramą od strony obecnej ul. Elżbietańskiej wyznacza planowany i nigdy niezrealizowany zasięg świątyni od tej strony). Wybudowano też zamiast trzech tylko jedną nawę, północną. Wykonano natomiast większość fundamentów i część murów planowanej budowli, by w dogodnym momencie można było przystąpić do planowanej rozbudowy obiektu. Około 1496 roku ukończono schodkowy, późnogotycki szczyt wschodni z charakterystycznymi dwiema wieżyczkami narożnymi, około roku 1500 dobudowano do prezbiterium w chórze tylnym zakrystię. Zachodni mur chóru tylnego także uzyskał schodkowe zwieńczenie, a tuż za nim umieszczono małą sygnaturkę.

Budynki klasztorne, budowane równolegle i połączone ze świątynią, wznosiły się na północ od niej. Kościół ucierpiał podczas pierwszych wystąpień reformacyjnych. Poczynając od września 1523 roku doszło do rabunków i plądrowania mienia klasztornego i kościelnego, w sierpniu 1524 Rada Miejska zarekwirowała wszystkie srebra i paramenty kościelne i umieściła je w ratuszu. W 1526 zostały zwrócone, ale już w latach 30. XVI wieku z powodu kłopotów finansowych sami zakonnicy zaczęli wyprzedawać kielichy i cyboria, w związku z czym Rada Miejska ponownie je zarekwirowała i umieściła najpierw w kościele św. Katarzyny, następnie w ratuszu. Pod naciskiem króla polskiego Zygmunta Starego nastąpił w roku 1547 ich częściowy zwrot, jednak podczas wojny Gdańska z królem polskim Stefanem Batorym w 1577 ponownie doszło do ich rekwizycji, a także do niszczenia i dewastacji mienia. Na przełomie XVI i XVII wieku kondycja klasztoru i katolików w Gdańsku nieco się poprawiły. Kościół klasztorny wyremontowano, wiadomo z relacji Mártona Csombora (1617), że znajdowały się w nim dobre organy. Do cennego wyposażenia zaliczał się także otoczony kultem obraz Matki Boskiej Szkaplerznej. W roku 1623, po uzyskaniu odszkodowania za zniszczenia z okresu wojny z królem Stefanem Batorym, przystąpiono do powiększenia świątyni, wznosząc nieco niższą, dwuprzęsłową, halową i jednonawową tzw. przybudówkę zachodnią, również zachowującą elementy stylu gotyckiego, zamkniętą od góry płaskim stropem (w bryle kościoła zachował się charakterystyczny podział na te dwie części, co podkreśla niezlikwidowany schodkowy szczyt chóru od strony zachodniej, obecnie tzw. pośredni, któremu nadano w trakcie budowy pewne cechy renesansowe; ponadto sklepienie w części starszej, chórowej w odróżnieniu od płaskiego stropu dobudówki – gwiaździste, żebrowe). Dobudowano także w 1642 roku – obecnie już nieistniejącą – trzecią wieżę od strony szczytu wschodniego. Kościół ucierpiał 15 III 1668 podczas pożaru, który wybuchł w sąsiedztwie browaru. Spłonęło przede wszystkim belkowanie i strop nad zachodnią przybudówką. 3 V 1678 doszło do napadu na klasztor i kościół karmelitów, podczas tumultu związanego z obchodami rocznicy pokoju oliwskiego. Wyłamano drzwi, wybito szyby w oknach, poniszczono materie, oprawy i sprzęty liturgiczne. Porąbano ambonę, poważnie uszkodzono organy. Sprofanowany został również łaskami słynący obraz Matki Boskiej Szkaplerznej oraz Najświętszy Sakrament, rozkradziono wota. Dzwony wrzucono do Kanału Raduni. Kościół został wyremontowany, ponownie poświęcony (przez opata pelplińskiego Ludwika Aleksandra Łosia) na Wielkanoc 1681 roku (o czym przypomina inskrypcja na portalu kościoła). W latach 1689–1690 budowniczy Barthel Ranisch dokonał niezbędnych prac rozbiórkowych, likwidujących do pewnej wysokości mury nieukończonej części nawy północnej. Cegłę z rozbiórki wykorzystano następnie do dokończenia budynku klasztoru. Przywrócono i uzupełniono wyposażenie wnętrza. Opis B. Ranischa z roku 1695 wymieniał 5 ołtarzy. W XVIII wieku można wyliczyć, obok ołtarza głównego poświęconego Najświętszej Pannie Maryi (z centralnie umieszczonym w nim obrazem św. Józefa, co dało asumpt do późniejszej zmiany wezwania), co najmniej 14 dalszych ołtarzy, bocznych i w obiektach pomocniczych, wymienionych następnie w opisie kościoła z 2. połowy XIX wieku. Były to, po północnej stronie, licząc od wejścia: w dobudówce zachodniej Przemienienia na Górze Tabor, Matki Boskiej Bolesnej, św. Jana Nepomucena, w chórze tylnym – Matki Boskiej Szkaplerznej (otoczony kultem), w prezbiterium: Najświętszej Marii Panny Różańcowej. Po przeciwległej, południowej stronie kościoła (licząc od wejścia) były to ołtarze: w dobudówce zachodniej św. Judy Tadeusza, św. Krzyża, św. Walentego, na styku nowej i starej części świątyni św. Bernarda, w chórze tylnym św. Moniki, a w prezbiterium św. Anny. W kaplicach bocznych: brackiej (Bractwa św. Szkaplerza, dzisiejszej Spowiedniej) oraz św. Krzyża znajdowały się trzy kolejne ołtarze, w tym Matki Boskiej Szkaplerznej oraz św. Rodziny. Oprócz tych 14 wymienianych w XIX wieku były także niezachowane do tego czasu, a znajdujące się w bliżej nieokreślonym miejscu w kościele, ołtarze św. (Naszego Ojca) Eliasza, św. Magdaleny de Pazzi oraz św. Michała. W kościele, pod posadzką, chowano zmarłych (zachowało się epitafium wojewody brzesko-kujawskiego Jana Jakuba Potulickiego z roku 1726). Uboższych wiernych chowano m.in. w przejściu pomiędzy kościołem a klasztorem, a zatem pod posadzką kaplicy św. Krzyża.

W 1718 roku katolicką parafię w Gdańsku podzielono na okręgi filialne. Do kościoła karmelitów przypisano zachodnią część Starego Miasta, ponadto Osiek, Nowe Ogrody, Piaskownię, Czarne Morze, Biskupią Górkę. Tradycyjnie był to również ośrodek duszpasterstwa w języku polskim w tej części miasta. Świątynia pod wezwaniem św. Eliasza i Elizeusza ucierpiała podczas oblężenia Gdańska w 1734, uszkodzone zostały wieże. W późniejszym czasie (po roku 1765) otrzymały nowe hełmy. Kolejne uszkodzenia przyniósł ostrzał artyleryjski podczas oblężeń w latach 1807 i 1813. W 1823 klasztor karmelitów skasowano, do 1835 trwało wygaszanie konwentu, porządkowanie spraw finansowych fundacji. Budynki klasztoru w większości do roku 1920 przejęło wojsko na siedzibę swojej administracji, natomiast samą świątynię wraz z kaplicami bracką i św. Krzyża, a także częścią klasztoru przeznaczoną na plebanię przekazano diecezji chełmińskiej. W 1840 roku erygowano tu osobną parafię pod nowym wezwaniem św. Józefa, której, podobnie jak w 1718, przypisano zachodnią część Starego Miasta, a także obszar pomiędzy pasem wewnętrznych i zewnętrznych fortyfikacji, do przedmieść z podziału w 1718 dodając jeszcze Grodzisko i rejon Lazaretu ( Szpital Miejski (Lazaret przy Bramie Oliwskiej)). Ponieważ pośród ponad 3 tysięcy zamieszkujących tu katolików sporą część stanowili Polacy, zachowano dwujęzyczność w odprawianiu nabożeństw i głoszeniu kazań. Pierwszym proboszczem był ks. Józef Michalski, duszpasterz w okresie 1840–1856. Działał tu także w połowie XIX wieku wikary ks. Konstanty Królikowski, jeden z założycieli istniejącej na terenie Gdańska i Pomorza Ligi Polskiej (założonej w 1849), pierwszej od kongresu wiedeńskiego polskiej organizacji społecznej na tych terenach. Kazań polskich zaprzestano w roku 1869 (wznowiono po 1886, po okresie Kulturkampfu). W 1847 roku przeprowadzono remont kościoła, mimo to nadal wiele elementów świątyni, m.in. sklepienia, były w złym stanie. Prace renowacyjne kontynuowano za ks. Alberta Sporsa, proboszcza w latach 1885–1906, późniejszego założyciela Domu św. Józefa (St. Joseph-Gesellenhaus) przy Töpfergasse 5/8 (ul. Garncarska), koncentrującego duszpasterstwo robotników i rzemieślników w tej części miasta. Za rządów niezwykle aktywnego pod względem politycznym proboszcza (1906–1934) Antona Sawatzkiego w roku 1920 całkowicie zmodernizowano wnętrze świątyni, m.in. usuwając 5 ołtarzy bocznych i przekazując je w 1926 do kościoła św. Antoniego w Brzeźnie oraz likwidując wiele (zwłaszcza polskich) nagrobków. W 1924 roku urządzono w jednej z kaplic bocznych kaplicę ku czci poległych w I wojnie światowej i umieszczono w niej rzeźbę Piety. Podczas II wojny światowej kościół uszkodzony został 24 III 1945 na skutek ostrzału artyleryjskiego, spalony i częściowo zburzony w kilka dni później. Całkowitej zagładzie uległo zwłaszcza wyposażenie, większość ołtarzy, rzeźb i malowideł, ławki, paramenty kościelne. Zniszczone były sklepienia i dachy, runęła fasada zachodnia, pozostałe mury były popękane i pełne wyrw. Siedzibę parafii św. Józefa przeniesiono do ocalałej świątyni Polonii w II Wolnym Mieście Gdańsku, kościoła Chrystusa Króla przy obecnej ul. ks. Rogaczewskiego. Od 1947 roku podjęto dzieło odbudowy świątyni, zabezpieczając mury i przykrywając prowizorycznym dachem, w 1948 przekazano ją do dyspozycji zgromadzenia oblatów. Najszybciej przywrócono do sprawowania kultu dawną kaplicę bracką, zwaną też Spowiednią, odtwarzając sklepienia gwiaździste i umieszczając w miejsce spalonych nowy obraz Matki Boskiej Szkaplerznej, rychło ponownie otoczony kultem. W roku 1953 częściowo odbudowany kościół właściwy poświęcono i udostępniono do pracy duszpasterskiej. W 1960 odtworzono w betonie sklepienie gwiaździste dawnego chóru tylnego (prezbiterium) i zbudowano chór organowy. W roku 1964 w Kaplicy Spowiedniej ustanowiono Adorację Najświętszego Sakramentu. W 1970 wielkie okno w fasadzie wschodniej otrzymało nowy witraż autorstwa Barbary Massalskiej. Po ustanowieniu w tym roku parafii przy kościele św. Brygidy dla Starego Miasta, kościół św. Józefa stał się kościołem rektorskim na terenie tej jednostki kościelnej. W roku 1978 uzupełniono wystrój prezbiterium o nowy ołtarz wraz z nastawą, tabernakulum i ambonką podług wzorów Vaticanum Secundum. W 2000 dodano w prezbiterium nową elewację z figurami św. Rodziny oraz 5-metrowym krzyżem z postacią Chrystusa w stylu naśladującym Wita Stwosza, a w 2006 – figurę św. Józefa. W 2000 roku, po poświęceniu epitafium autorstwa Emilii Kaus, umieszczonego w południowej ścianie dobudówki, upamiętniającego ofiary wojny, ustanowiono tu Sanktuarium Ofiar Nieludzkich Systemów. Kościół otrzymał iluminację, nowe, 27-głosowe organy. Ustanowiono ponadto Kaplicę Misyjną pod wezwaniem św. Eugeniusza de Mazenoda, założyciela zakonu oblatów. Z dawnego wyposażenia kościoła zachowały się tylko nieliczne elementy, m.in. ołtarz św. Józefa z 1. ćwierci XVIII wieku, wykonany w tzw. stylu regencji, ponadto barokowa chrzcielnica z połowy XVIII wieku, oba obiekty przeniesione z nawy głównej do kaplicy Spowiedniej. Zwraca ponadto uwagę rokokowy konfesjonał (w kaplicy św. Krzyża). Podczas powojennej odbudowy dość wiernie odtworzono gotycką bryłę kościoła, zmieniając tylko nieznacznie proporcje wnęk w fasadzie zachodniej, mieszczących figury św. Józefa (u szczytu) i Madonny (poniżej). SK

Proboszczowie kościoła św. Józefa
na Starym Mieście
1833–1837 Johann Katke
1837–1842 Alojzy Słowiński
1842–1855 Joseph Michalski
1856–1888 Ignatz von Grabowski
1888–1906 Albert Spors
1906–1934 Anton Sawatzki
1935–1945 Klemens Fedtke
MrGl
Rektorzy kościoła św. Józefa na Starym Mieście
1945–1948 ks. Jan Żywicki (administrator)
1948–1957 Józef Mańkowski OMI (dyrektor placówki)
1957–1966 Stefan Śmigielski OMI
1966–1969 Józef E. Wróbel OMI
1969–1974 Józef Różeński OMI
1974–1979 Józef Kamiński OMI
1980–1986 Władysław Hirsz OMI
1987 Jerzy Jagła OMI
1987–1988 Edward Rupik OMI
1989–1990 Antoni Skwierawski OMI
1990–1993 Władysław Hirsz OMI
1994–1997 Zdzisław Popowicz OMI
1998–2002 Bernard Briks OMI
2002–2008 Paweł Ratajczak OMI
2008–2010 Andrzej Korda OMI
2010–2011 Józef Niesłony OMI
2011– Tomasz Ewertowski OMI
AGK
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii