CMENTARZE NA TERENIE ŚRÓDMIEŚCIA. ZESPÓŁ U PODNÓŻA GRODZISKA

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Kondukt pogrzebowy zmierzający na Cmentarz Ubogich na panoramie Gdańska (fragment) Petera Willera u Reinholda Curickego Der Stadt Dantzigk…, 1687, w tle most nad fosą prowadzący do Bramy Św. Jakuba i kościoły św. Jakuba i św. Bartłomieja
CMENTARZE NA TERENIE ŚRÓDMIEŚCIA. ZESPÓŁ U PODNÓŻA GRODZISKA, po zachodniej stronie, obecnie ul. 3 Maja. Początkowo cmentarz przy szpitalu Bożego Ciała (Heiliger Leichnam-Kirchhof). Założony w 2. połowie XIV wieku dla zmarłych na choroby zakaźne pensjonariuszy szpitala, komunalny i dla innych parafii miejskich. Od końca XVI wieku (po wybudowaniu kościoła Bożego Ciała) także dla parafian. Od końca XV wieku od południa przylegał do niego oddzielony drewnianym płotem cmentarz Lazaretu (Lazarett-Kirchhof; Szpital Miejski (Lazaret przy Bramie Oliwskiej)). Od roku 1704 na jego miejscu powstał należący do umocnień Grodziska wał z drogą oraz fosą, tzw. Steinbocksbrill (Okulary Steinbocka; obecnie północny wjazd na Grodzisko, w miejscu fosy, od połowy XIX wieku budynek zbrojowni, Zeughaus, obecnie budynek mieszkalny). Od początku XVII wieku sporadycznie, od 1631 stale, istniał tzw. Bauer-Kaul (Chłopski Dół), komunalne miejsce pochówków dla ubogich, niezwiązanych z gdańskimi kościołami czy szpitalami. W roku 1658 nastąpiła pierwsza reorganizacja cmentarza; powstał Armenkirchhof (cmentarz Ubogich), który przejął większość pochówków Lazaretu i wszystkie Chłopskiego Dołu. W związku z zarazą (dżuma) w roku 1709 na jego części powstał-Kirchhof am Hagelsberg (cmentarz przy Grodzisku). Pozostała część cmentarza Ubogich funkcjonowała wprawdzie odrębnie organizacyjnie od cmentarza Lazaretu, ale obszary grzebalne nie były ściśle rozgraniczone (stąd nazwa z 1819: Armen oder Pockenhaus-Kirchhof). W początku XIX wieku na cmentarzu przy Grodzisku chowano głównie samobójców i skazańców (stąd ówczesna nazwa – Kirchhof der armen Sünder – cmentarz Ubogich Grzeszników). Od lat 40. XVII wieku do 1809 był to najrozleglejszy cmentarz gdański, zajmujący obszar na południe i zachód (do podnóża Grodziska) od zabudowań szpitala i kościoła Bożego Ciała. Od połowy XVIII wieku między Okularami Steinbocka a południowym wjazdem na Grodzisko powstała nekropolia Reich der Toten (Im Reiche der Todten) – Państwo Zmarłych. Około roku 1818, po kolejnej reformie, rozdzielono większość obszaru między parafie gdańskie. W efekcie w XIX wieku istniały tu cmentarze (od północy):

Bożego Ciała (Heiliger Leichnam-Kirchhof), obecnie ul. 3 Maja 21, założony w 2. połowie XIV wieku po południowej stronie szpitala i kościoła Bożego Ciała.
Ustawiona w 2006 roku tablica informacyjna o istniejącym niegdyś cmentarzu Bożego Ciała, z jego planem

Zajmował powierzchnię około 1,09 ha, na działce o kształcie nieregularnego wieloboku, lekko wznoszącej się ku zachodowi. Granica wschodnia przylegała bezpośrednio do dawnej Promenade (ul. 3 Maja). Na styku z przylegającymi od północy zabudowaniami zespołu kościoła i szpitala Bożego Ciała znajdowała się główna brama cmentarna, od niej na zachód i południe biegły aleje: 2 podłużne i 3 poprzeczne, przecinające się prostopadle i dzielące teren na nierównej wielkości kwatery. Przy głównej bramie stał niewielki prostokątny budynek, inny (może kaplica lub mauzoleum) znajdował się na końcu alei prowadzącej od wejścia na południe, tuż przy granicy działki. W północno-wschodniej części założenia, przed amboną zewnętrzną kościoła Bożego Ciała, ustawiono w rzędach ławki dla wiernych. Pochowany tu został m.in. Johann Carl Schultz i członkowie rodziny właścicieli stoczni Klawitterów. Zamknięty 8 XII 1956; w latach 60. XX wieku teren wyrównano, obsiano trawą i zamieniono na park. Zachowała się jedynie płyta nagrobna Klawitterów (po zachodniej stronie kościoła Bożego Ciała), obecnie ustawiona w obejściu z żelaznych kutych krat. Na obszarze cmentarza wzniesiono w roku 2002 pomnik Cmentarz Nieistniejących Cmentarzy. JWL

Św. Bartłomieja I (St. Bartholomäi-Kirchhof I), ul. 3 Maja 13, ewangelicki, parafialny. Powstał w latach 1819–1821 z powodu zapełnienia cmentarza przy kościele św. Bartłomieja na Starym Mieście. Położony na działce o powierzchni około 0,2 ha, na planie w kształcie pięcioboku zbliżonego do prostokąta, wydłużonego w kierunku wschód-zachód, ze ściętym narożnikiem północno-zachodnim. Granica wschodnia przylegała bezpośrednio do Promenade. Czynny do roku 1945, zamknięty 21 XI 1946, zlikwidowany w czasie budowy dworca PKS, którego budynek stoi na jego miejscu. JWL

Św. Bartłomieja II (St. Bartholomäi-Kirchhof II),ul. 3 Maja 15, ewangelicki. Powstał w 1. połowie XIX wieku jako parafialny, po zapełnieniu się położonego obok cmentarza św. Bartłomieja I. Zajmował powierzchnię około 0,4 ha, na planie w kształcie nieregularnego wieloboku mocno wydłużonego w kierunku wschód-zachód, na terenie lekko wznoszącym się ku zachodowi. Granica wschodnia przylegała bezpośrednio do Promenade. Czynny do roku 1945, zamknięty 21 XI 1946, zlikwidowany w czasie budowy dworca PKS.JWL

Św. Katarzyny (St. Katharinen-Kirchhof), ul. 3 Maja 11, ewangelicki. Powstał w latach 1819–1821 jako parafialny, po zapełnieniu się cmentarza przy kościele św. Katarzyny. Zajmował działkę o powierzchni około 0,5 ha, w kształcie nieregularnego wieloboku, wschodnia granica przylegała bezpośrednio do Promenade. Czynny do roku 1945, zamknięty 24 XI 1946, zlikwidowany w czasie budowy dworca PKS. JWL

Reich der Toten (Im Reiche der Todten (Państwo Zmarłych)), od około 1819 roku do niego ograniczała się pochodząca z XVIII wieku nazwa całego obszaru nekropolii Państwo Zmarłych. Zajmował działkę na planie nieregularnego pięciokąta, położoną na zachód od Promenade. Na wschodniej granicy działki znajdowało się wejście główne, do którego od Promenade prowadziły Steinbocksbrill (Okulary Steinbocka). Zamknięty przed wybudowaniem w latach 1880–1882 na jego obszarze części koszar dla pionierów (Pionierkaserne), następnie Szkoły Wojennej (obecnie gmach Powiatowego Urzędu Pracy). JWL

Św. Piotra i Pawła (St. Petri- und Pauli-Kirchhof) (ul. 3 Maja 10), ewangelicki. Powstał w latach 1819–1829 jako parafialny po zapełnieniu się cmentarza przy kościele św. Piotra i Pawła na Starym Przedmieściu. Zajmował działkę o powierzchni około 0,24 ha, w kształcie nieregularnego czworokąta, zbliżonego do kwadratu z ukośnie ściętym narożnikiem południowo-wschodnim, gdzie przypuszczalnie znajdowała się główna brama. Granica południowa biegła wzdłuż Steinbocksbrill (Okulary Steinbocka), wschodnia przylegała bezpośrednio do Promenade. Czynny do roku 1945, zamknięty 24 XI 1946, zlikwidowany w czasie budowy dworca PKS. JWL

Najświętszej Marii Panny (St. Marien-Kirchhof, Neuer-Kirchhof), ul. 3 Maja 8, ewangelicki. Założony w latach 1819–1829 jako parafialny dla kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Usytuowany po północnej stronie Ogrodu Strzeleckiego, na powierzchni 0,69 ha, na lekkim wzniesieniu ku zachodowi, w kształcie bardzo wydłużonego w kierunku wschód-zachód wieloboku zbliżonego do prostokąta. Graniczył od północny z drogą prowadzącą na Grodzisko, przy której w latach 1880–1882 wybudowano koszary dla pionierów(Pionierkaserne, następnie Szkołę Wojenną, obecny Powiatowy Urząd Pracy). Czynny do roku 1945, zamknięty 8 XII 1956, obecnie teren tymczasowego parkingu. JWL

Żydowski. Związany z czasami krótkiego osadnictwa Żydów w tym rejonie (1709–1740). Dokładna lokalizacja nieznana, zapewne najbliżej fortyfikacji Grodziska. Funkcjonował w latach 1710–1730 i w czasach napoleońskich od roku 1807, kiedy chowano na nim poległych w walkach, początkowo grzebanych w przydomowych ogródkach itp. Zlikwidowany w roku 1840 podczas rozbudowy umocnień Grodziska, szczątki zmarłych ekshumowano i przeniesiono na Chełm, na cmentarz Żydowski. GB

Cmentarz Nieistniejących Cmentarzy, ul. 3 Maja, w parku między kościele Bożego Ciała a dworcem PKS. Ekumeniczny symbol wszystkich nieistniejących dawnych cmentarzy, forma hołdu oddanego im w Gdańsku i zadośćuczynienie za zniszczenia. Powstał z inicjatywy kustosz Muzeum Narodowego w Gdańsku, Kaliny Zabuskiej (przewodniczyła sądowi konkursowemu), wspieranej przez radnego gdańskiego, Michała Górskiego. W maju 1998 projekt zaakceptowała Rada Miasta Gdańska. W roku 2000 ogłoszono konkurs na pomnik; zwyciężył projekt Hanny Klementowskiej i Jacka Krenza (współudział: Katarzyna Krenz, Michał Krenz, Andrzej Wójcicki oraz rzeźbiarze Zygfryd Korpalski i Witold Głuchowski). Kamień węgielny położono 31 X 2000, cmentarz otwarto 24 V 2002. Opracowany na planie trójnawowego kościoła. Nawę główną (z osią nakierowaną na pomnik (krzyż) Millenium na Grodzisku) wyznacza aleja drzew od bramy (w kształcie drzewa) ku ekumenicznemu ołtarzowi/katafalkowi z czarnego granitu, na cokole z rzeźbami fragmentów (wzorowane na autentycznych) nagrobków różnych kultur, znakami różnych religii i różnojęzycznymi napisami, z fragmentem wiersza Kadisz Maszy Kaleko („Tym, co imion nie mają na grobie, a tylko Bóg jedyny wie, jak kto się zowie” – cały wiersz na murze przy wejściu). Nawami bocznymi są kwatery z fragmentami kamieni nagrobnych różnych wyznań, przeniesionymi z dawnych cmentarzy Gdańska.

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii