CMENTARZE

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Kamienne płyty nagrobne
w kościele św. Jana
Płyta nagrobna w miejscu cmentarza krematoryjnego na Górze Szubienicznej we Wrzeszczu

CMENTARZE. Najstarsze miejsca pochówków gdańszczan odnaleziono około 1664 roku na obszarze Grodziska, kiedy podczas prac fortyfikacyjnych natrafiono na urnę z prochami, uznaną za pochówek z okresu pogańskiego. W latach 2001–2003 odkryto pod Halą Targową i ul. Pańską (od wschodniej ściany baszty Jacek) cmentarz użytkowany od 1. połowy XI wieku do około roku 1190, gdy w jego zachodniej części wybudowano pierwszy kościół św. Mikołaja. W części wschodniej (bliżej ul. Lawendowej) cmentarz funkcjonował do roku 1308. Do XII/XIII wieku odnoszone są pochówki trumienne odnalezione w latach 1985–1986 w obrębie kościoła św. Katarzyny. W świetle badań archeologicznych najpóźniej od lat 80. XII wieku funkcjonował cmentarz pod murami opactwa cystersów w Oliwie, w kościele klasztornym spoczęli niektórzy z książąt gdańskich ( Sobiesławice). Najpóźniej na przełomie XIII i XIV wieku powstał cmentarz przy oliwskim kościele św. Jakuba, na którym w 1308 pochowano rycerzy zabitych w Gdańsku w walkach z Krzyżakami. Odkryto pozostałości cmentarza z XII–XV wieku w grodzie gdańskim, gdzie po 1308 chowano zmarłych członków konwentu krzyżackiego w Gdańsku (zapewne w obrębie międzymurza). W XIV/XV wieku dla mieszkańców Osieka, w rejonie ul. Stare Domki-Krosna, istniał cmentarz zwany Rębowem, podległy kościołowi św. Katarzyny. Po założeniu miasta na prawie lubeckim ( Stare Miasto) w początku XIII wieku nadal istniał cmentarz przy kościele św. Katarzyny, u schyłku XIV wieku uzupełniony przez cmentarz klasztoru brygidek. Od schyłku 1. połowy XIV wieku, wraz z rozwojem Głównego Miasta, Młodego Miasta, Długich Ogrodów, Starego Przedmieścia, cmentarze pojawiały się przy każdym nowo wznoszonym kościele. Funkcjonowały także w granicach zabudowy miejskiej (lub tuż przy niej) przy wszystkich szpitalach i klasztorach (w początku XXI wieku odkryto cmentarz na dziedzińcu drugiego klasztoru dominikanów, pod obecnym placem owocowo-warzywnym przy Hali Targowej). W latach 70. XV wieku przeniesiono cmentarz klasztoru karmelitów z obszaru zniszczonego Młodego Miasta na Stare Miasto.

Według tzw. przymusu parafialnego członek parafii musiał być pochowany na jej cmentarzu, jeśli nie posiadał gdzie indziej grobu dziedzicznego, ewentualnie z racji przynależności do cechu, bractwa etc. miał prawo spocząć w ich kwaterze. Wyłamywały się z tego cmentarze związane ze szpitalami. Chowano na nich zmarłych pensjonariuszy szpitali pochodzących z różnych parafii, obcych, ofiary epidemii. Do roku 1538 najrozleglejszy cmentarz komunalny znajdował się przy szpitalu św. Gertrudy, na wysokości (od zachodu) Przedbramia ul. Długiej. Jego funkcje przejął cmentarz przy szpitalu i następnie kościół Bożego Ciała (obecnie ul. 3 Maja), rozwinięty do XVIII wieku w zespół cmentarzy aż po obecną ul. Kurkową i Strzelecką. W okresie reformacji, bez względu na wyznaniową własność cmentarzy, nie czyniono z reguły problemów przy grzebaniu na nich osób innych wyznań.

Zwyczaj grzebania w kościołach w obrębie fortyfikacji miejskich utrzymał się do przełomu XVIII i XIX wieku, kiedy został administracyjnie zabroniony. Wyróżniano pochówki w kościołach: do ziemi (po czasie dawały efekt w postaci zapadania się posadzki), do ziemi z płytą nagrobną, do wymurowanej kwatery grobowej, do takiej samej, zasklepionej. Już wcześniej dostrzegano niedogodności takiego sposobu grzebania, np. podczas zarazy w 1602 masowe pochówki w kościele św. Trójcy spowodowały tak intensywny fetor, że istniejącą posadzkę pokryto nową warstwą kamiennych płyt. Wraz ze wzrostem liczby ludności ograniczano powierzchnie cmentarzy przykościelnych, również i na nich dodatkowe komplikacje z pochówkami stwarzały wielkie epidemie i masowe zgony. Podczas dżumy z roku 1709 z powodu fetoru rozkładających się zwłok przy kościele św. Anny ( kościół św. Trójcy) nakazano przykryć je dodatkową warstwą ziemi, otwarto też podmiejski cmentarz na Klapperwiese na Rudnikach, na podmokłym terenie po prawej stronie Bramy Żuławskiej, oraz na Siedlcach, na Schlapkeburgu (Szlapce). Zakładanie cmentarzy poza granicami miasta w konsekwencji spowodowało rozerwanie jedności przestrzennej między parafią, kościołem i cmentarzem.

W roku 1815, ze względów przede wszystkim sanitarnych, zakazano urzędowo pochówków w kościołach (jednak z możliwością korzystania z grobowców rodzinnych), a także grzebania na cmentarzach przykościelnych w granicach miasta. Poszczególne parafie zakładały więc swoje cmentarze poza miastem, początkowo (od 1. połowy XIX wieku) u stóp Grodziska, przy obecnej ul. 3 Maja i przy obecnej ul. Dąbrowskiego, przy Nowych Ogrodach, a także w Nowym Porcie i w Oliwie. W latach 1867–1869 powstały nekropolie przy Wielkiej Alei ( al. Zwycięstwa). W tym czasie powstały także cmentarze: św. Barbary na Siedlcach (1869), ewangelicki i katolicki (św. Jadwigi) w Nowym Porcie, św. Franciszka w Emaus (część obecnego cmentarza Łostowickiego), św. Walentego w Matarni, w Sobieszewie (przy obecnej ul. Turystycznej), luterański przy ul. Towarowej i katolicki przy obecnej ul. Kościuszki we Wrzeszczu. Na początku XX wieku powstały kolejne cmentarze parafialne: św. Józefa i Brygidy przy Grodzisku, św. Jerzego na Oruni, nowy katolicki i nowy ewangelicki w Oliwie, Najświętszego Serca Pana Jezusa w Brętowie i św. Antoniego w Brzeźnie.

Na początku XX wieku zaczęto zakładać cmentarze komunalne. Istniał już wówczas miejski cmentarz dla biednych na Zaspie (założony w 1895 roku). W 2. dziesięcioleciu XX wieku powstało miejskie krematorium wraz z cmentarzem przy ul. Traugutta. W 1921 w Oliwie powstał cmentarz miejski dla innowierców i bezwyznaniowców, a 1924 we Wrzeszczu na Srebrnikach, w leśnej dolinie, założono największą nekropolię sprzed 1945, cmentarz Srebrzysko. Istniały także cmentarze mniejszości wyznaniowych. Tolerowane chrześcijańskie mniejszości (np. menonici) grzebały swoich zmarłych zwykle w wydzielonych kwaterach cmentarzy kościelnych wyznaczonych przez Radę Miejską. Na obszarze należącym do miasta istniały 3 cmentarze żydowskie (Chełm, Wrzeszcz, przy Grodzisku). Do roku 1945 istniały także cmentarze: menonicki, u stóp Biskupiej Górki, i Związku Wolnoreligijnego, u stóp Grodziska. W miejscu tego ostatniego zbudowano pomnik Żołnierzy Rosyjskich poległych podczas II wojny światowej.

Cmentarze wojskowe zakładano w Gdańsku od połowy XVIII wieku. Pierwszy z nich, tzw. Rosyjski, powstał w 1734 na Grodzisku, służył jako nekropolia kilku tysięcy Rosjan poległych przy jego szturmie. Podczas wojen napoleońskich założony został cmentarz Garnizonowy na Grodzisku i w 1807 Francuski na Suchaninie.

Cmentarze przykościelne, wewnątrz murów miejskich zaczęto likwidować w XVII wieku. Przetrwały najdalej do początku XIX wieku, później odbywały się sporadyczne pochówki wewnątrz świątyń. Cmentarze zakładane poza murami, na obrzeżach miasta i na przedmieściach były kilkakrotnie wraz z tymi przedmieściami niszczone w czasie kolejnych wojen. Większość z nich odbudowywano. Przetrwały do ostatniej wojny. Podobnie 2 duże zespoły cmentarzy: powstały na początku XIX wieku u stóp Biskupiej Górki oraz wzdłuż Wielkiej Alei.

W roku 1946, na wniosek Centralnego Zarządu Cmentarzy Miejskich, postanowiono z 47 cmentarzy na terenie miasta 4 pozostawić czynne na stałe (Srebrzysko, Garnizonowy i Bożego Ciała na Grodzisku oraz Bezwyznaniowych na Cygańskiej Górze), a 7 uznać za czynne czasowo; 36 pozostałych zamknięto. W 1956 decyzją Ministerstwa Gospodarki Komunalnej, na mocy ustawy z 1932 o chowaniu zmarłych, zamknięto dla celów grzebalnych 13 cmentarzy (występujących już na liście z 1946). Kolejny raz zamknięto nieczynne cmentarze po zmianie ustawy w 1961.

Po roku 1945 na cmentarzach tych sporadycznie odbywały się jeszcze pochówki. Z czasem opuszczone i zaniedbane, były systematycznie dewastowane. Elementy nagrobków wywozili kamieniarze jako materiał do wtórnego użycia, części metalowe wywożono na złom lub niekiedy używano do współczesnych nagrobków lub ogrodzeń. Niepielęgnowana i dziko rozrastająca się zieleń dopełniała dzieła zniszczenia. W latach 1969–1970 większość zamkniętych cmentarzy „uporządkowano”, tj. usunięto z nich pozostałości nagrobków, teren wyrównano i urządzono na nich parki miejskie, pozostawiając cmentarny drzewostan.

W roku 2008 na terenie miasta było czynnych 14 cmentarzy (w większości po II wojnie światowej powiększonych) i 3 cmentarze-pomniki; 5 z nich to cmentarze parafii katolickich (w Kiełpinie, Kokoszkach, Krakowcu, Świętym Wojciechu, Matarni – o łącznej powierzchni 8,5 ha). Pozostałe 9 to cmentarze komunalne (o łącznej powierzchni 95,1 ha): św. Ignacego na Oruni, Garnizonowy przy Grodzisku, Salwator na Chełmie, Łostowicki, św. Franciszka na Krzyżownikach, św. Jadwigi w Nowym Porcie, Oliwski (dawne katolickie I i II oraz ewangelickie I i II), Centralny Srebrzysko, w Sobieszewie. Na pomniki zamieniono 3 cmentarze: Związku Wolnoreligijnego przy Grodzisku, Francuski na Suchaninie i Miejski na Zaspie. Do rejestru zabytków wpisano 4 cmentarze: Żydowski na Chełmie – 3 X 1984; Garnizonowy wraz z cmentarzem Bożego Ciała – 28 VIII 1984; Komunalny w Oliwie, składający się z dawnych 2 katolickich i 2 ewangelickich – 10 I 1985; cmentarz-pomnik na Zaspie – 20 X 1986. W roku 1946 utworzono cmentarz na Westerplatte, do 1971 tylko symboliczny (1 IX 1971 złożono tu prochy Henryka Sucharskiego). Ponadto wiele cmentarzy wpisano do rejestru zabytków wraz z całymi zespołami (głównie kościołów i klasztorów). W roku 2006 na terenach zlikwidowanych cmentarzy ustawione zostały tablice informujące o ich niegdysiejszym istnieniu. JWL

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii