ZABYTKI SZTUKI GDAŃSKIEJ W ZBIORACH MUZEUM NARODOWEGO W WARSZAWIE

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Dyptyk fundacji rodziny Winterfeldów z kościoła Wniebowstąpienia Najświętszej Panny Marii
Tron łaski albo Trójca Święta cechu szewców z kaplicy św. Trójcy kościoła Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny
Tablica Dziesięciorga Przykazań
Tablica Dziesięciorga Przykazań, fragment: przykazanie 6: Nie cudzołóż, przykazanie 9: Nie pożądaj żony bliźniego swego

ZABYTKI SZTUKI GDAŃSKIEJ W ZBIORACH MUZEUM NARODOWEGO W WARSZAWIE (MNW). Muzeum Narodowe w Warszawie (od 1938 przy Alejach Jerozolimskich 3) powołano 20 V 1882 roku mocą Uchwały o wychowaniu publicznym w Królestwie Polskim. Nosiło nazwę Muzeum Sztuk Pięknych i podlegało Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zostało początkowo przekształcone w Muzeum Narodowe Miasta Stołecznego Warszawy, ale jeszcze w 1918 roku w Muzeum Narodowe i w tym samym roku połączone z Muzeum Wojska Polskiego. 7 V 1945 roku zostało uznane za centralną instytucję państwową.

6 V 1945 roku polskie władze przyjęły ustawę o majątkach opuszczonych i porzuconych, której artykuł 13 stanowił: „organizacje kulturalne i oświatowe szczególnie prześladowane przez okupanta mogą wystąpić do Głównego Urzędu Tymczasowego Zarządu Państwowego z wnioskiem o oddanie im w zarząd i użytkowanie niektórych majątków opuszczonych lub porzuconych”. 8 III 1946 roku ukazał się dekret o majątkach opuszczonych i poniemieckich, zastępujący ustawę wcześniejszą, którego artykuł 2.1 wskazywał: „Z mocy samego prawa przechodzi na własność Skarbu Państwa wszelki majątek: a) Rzeszy Niemieckiej i byłego wolnego miasta Gdańska”. Na podstawie tych aktów prawnych z ramienia MMW na Pomorzu akcją rewindykacji i zabezpieczenia zabytków ruchomych kierował prof. Michał Walicki, kustosz tegoż muzeum.

W ramach tej akcji w latach 1945–1946 z Gdańska do MNW trafiły między innymi obiekty z kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (NMP): retabulum ołtarzowe z kaplicy św. Kośmy i Damiana z około 1420/1425 roku, dyptyk Winterfeldów z około 1430/1435, tablica Tron łaski z kaplicy św. Trójcy z około 1435/1440, Tryptyk Jerozolimski z około 1490/1497, pentaptyk św. Reinholda z około 1515/1520, z kościoła św. Katarzyny ołtarz Boga Ojca – wszystkie one nadal znajdują się w zbiorach MNW – oraz wymienione niżej zabytki stopniowo rewindykowane do Gdańska od schyłku lat 70. XX wieku.

Jako pierwsza 22 III 1979 roku powróciła do kościoła NMP rzeźba Pięknej Madonny Gdańskiej. Ówczesny dyrektor MNW, Stanisław Lorentz, przekazał zabytek w bardzo złym stanie, wynikającym z braku odpowiedniego zabezpieczenia rzeźby podczas jej przetrzymywania w magazynach MNW.

W listopadzie 1980 roku z inicjatywy gdańskich władz kościelnych pod petycją skierowaną do najwyższych organów władzy zebrano ponad 5 tysięcy podpisów gdańszczan i turystów, popierających zwrot gdańskich zabytków: „My, mieszkańcy Ziemi Gdańskiej, mamy naturalne prawo do tego, aby te gdańskie obiekty sakralne tu w naszych zabytkowych świątyniach, na swym odwiecznym miejscu, świadczyły o wielkości polskich serc, rąk i umysłów”. 27 V 1981 roku – na mocy umowy podpisanej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki (reprezentowane przez wiceministra prof. Wiktorem Zina) oraz tzw. stronę gdańską (reprezentowaną przez przedstawicieli NSZZ „Solidarność” z dziewięciu największych zakładów pracy, wojewódzkiego konserwatora zabytków, gdańskich konserwatorów i księdza Stanisława Bogdanowicza) – MNW zwróciło kościołowi NMP: gotyckie rzeźby z grupy Ukrzyżowania z około 1517 roku, odlewy z brązu z chrzcielnicy, alabastrowe kwatery z ołtarza św. Jakuba powstałe po roku 1423, epitafia znanych i zasłużonych członków rodów gdańskich patrycjuszy oraz kilka predelli ołtarzowych. Z Zamku Królewskiego w Warszawie udało się odzyskać żyrandole. Ustalono, że zwrot kolejnych zabytków nastąpi do 30 IV 1982 roku. Do tego jednak nie doszło ze względu na wprowadzenie stanu wojennego (13 XII 1981).

Po zmianach ustrojowych biskup gdański Tadeusz Gocłowski w grudniu 1989 roku zwrócił się listownie do premiera Tadeusza Mazowieckiego o kontynuację rozpoczętych już zwrotów. W czerwcu Rada Miasta Gdańska zobowiązała prezydenta miasta do podjęcia działań w tej sprawie. 14 IX 1990 roku ks. Stanisław Bogdanowicz przed sejmową Komisją Kultury i Środków Przekazu wygłosił specjalny wykład poświęcony rewindykacji gdańskich dzieł, uzyskując jej poparcie.

7 II 1991 roku powołano gdańsko-warszawską komisję pod przewodnictwem ministra kultury Marka Roztworowskiego, mającą zadecydować o losach dwunastu zabytków z kościoła NMP. W maju wicewojewoda gdański Józef Borzyszkowski skierował do premiera Jana Krzysztofa Bieleckiego pismo w imieniu społeczności Wybrzeża o wsparcie starań. W czerwcu podobne pismo skierował do prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (RP) Lecha Wałęsy. W grudniu 1991 roku gdański prokurator wojewódzki Leszek Lackorzyński w imieniu parafii NMP złożył pozew do Sądu Wojewódzkiego w Warszawie o zwrot zabytków. Sąd skłaniał się do polubownego załatwienia sprawy, jednak strony nie doszły do porozumienia. Po interwencji ks. Stanisława Bogdanowicza w 1991 roku prezydent RP Lech Wałęsa, powołując się ratyfikowaną przez Polskę konwencję UNESCO, podjął decyzję o zwrocie dzieł do Gdańska. 21 I 1992 roku dyrektor MNW Włodzimierz Godlewski i ks. Stanisław Bogdanowicz podpisali porozumienie o wypożyczeniu do Gdańska grupy obiektów.

20 V 1992 roku pod eskortą Żandarmerii Wojskowej przybyły do Gdańska na zasadzie depozytu między innymi: dwa skrzydła i predella ołtarza Ferberów z około 1481, Tablica Dziesięciorga Przykazań z lat około 1480–1490, obraz Ecco Homo ( sędzia), mały ołtarz Ferberów z około 1485 oraz malowidło wotywne Johanna Ferbera ( Johann Ferber). Starano się też o odzyskanie ołtarza Ukrzyżowania z około 1500 roku z Pruszcza Gdańskiego oraz ołtarzy z kościoła św. Katarzyny, z Suchego Dębu oraz z Helu.

14 XII 1993 roku odbyło się posiedzenie Zespołu Ochrony Dziedzictwa – Rady ds. Kultury przy Prezydencie RP oraz przedstawicieli obu stron: proboszcza kościoła NMP ks. Stanisława Bogdanowicza i dyrektora MNW Włodzimierza Godlewskiego. Uzgodniono, że dzieła powinny powrócić do kościołów diecezji gdańskiej pod warunkiem zabezpieczenia dzieł przez administrację kościelną.

Do końca maja 1994 roku, po naciskach ministra kultury i sztuki Kazimierza Dejmka, MNW zwróciło kilka kolejnych obiektów, między innymi do kościoła NMP retabulum baldachimowe z kaplicy bractwa kapłańskiego z lat około 1473–1478. 30 III 2006 roku Rada Miasta Gdańska zwróciła się z apelem do ministra kultury i dziedzictwa narodowego Kazimierza Ujazdowskiego o zwrot pięciu ołtarzy wciąż pozostających w MNW.

W 2004 roku wygasła umowa MNW i kościoła NMP o depozyt osiemnastu dzieł będących własnością MNW przechowywanych w gdańskim kościele. Ponieważ umowy nie przedłużono, podobnie jak kolejnych, proponowanych w latach 2007 i 2010, MNW zwróciło się o zwrot dzieł, których w świetle prawa po 1945 roku było właścicielem. Ksiądz Stanisław Bogdanowicz komentował sprawę na łamach prasy: „To byłaby grabież. Jak trzeba będzie, użyjemy koktajlów Mołotowa, a zabytków nie oddamy”, na co odpowiedziała dyrektor MNW Agnieszka Morawińska: „Nie jest tak, że każdy historyczny właściciel ma prawo do dzieł, które są naszym dziedzictwem narodowym”. W 2011 roku MNW domagało się, by umożliwiono przeprowadzenie inspekcji dzieł przez muzealnego konserwatora w Warszawie, na co nie zgodził się ks. Stanisław Bogdanowicz oraz konserwator świątyni Tomasz Korzeniowski, proponując oględziny w ramach zwiedzania bazyliki. 9 lutego tego roku posłowie na Sejm RP Zbigniew Kozak oraz Andrzej Jaworski wystosowali pismo do ministra kultury Bogdana Zdrojewskiego (oraz do wiadomości premiera Donalda Tuska), w którym „zaniepokojeni roszczeniami MNW” zwracali się o pomoc w rozwiązaniu problemu. Sprawa nie została rozstrzygnięta i w takim stanie pozostaje obecnie. MMK

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii