WIELKA ZBROJOWNIA

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Zbrojownia od strony wschodniej, Matthaeus Deisch, 1761–1765
Zbrojownia od strony zachodniej, Matthaeus Deisch, 1761–1765
Wielka Zbrojownia, 1839, Charles Heath według J. H. Vickersa, widok z północno-wschodu, od ul. Kołodziejskiej
Wielka Zbrojownia, 1857, według Juliusa Gretha, widok z południowego-wschodu, od ul. Tkackiej
Wielka Zbrojownia, widok od strony zachodniej (u góry)
i wschodniej, Johann Carl Schultz, 1872
Fasada wschodnia Wielkiej Zbrojowni, początek XX wieku
Fasada zachodnia Wielkiej Zbrojowni, początek XX wieku
Wielka Zbrojownia po 1945, fasada zachodnia
Wielka Zbrojownia po 1945, wnętrze
Fasada wschodnia Wielkiej Zbrojowni, 2010

WIELKA ZBROJOWNIA (Das Große Zeughaus), zwana także Arsenałem, w licu zabudowy obecnych ulic Tkackiej i Kołodziejskiej, od tej strony fasada główna tworzy zamknięcie widokowe obecnej ul. Piwnej. Fasada zachodnia zwrócona jest na Targ Węglowy. Posadowiona na miejscu średniowiecznego muru miejskiego, baszty Łaziennej oraz trzech domów, wykupionych przez Radę Miejską. Wzorowana architektonicznie na Halach Mięsnych w Haarlemie; pomysłodawcami i protektorami budowy byli rajcy: Johann Speimann, Bartel Schachmann, Andreas Brockmann, Johan Proite. Wzniesiona w latach 1600–1605, według projektu przypisywanego Antonowi van Obberghenowi lub Hansowi Vredemanowi de Vries, realizowanemu przez Hansa Strakowskiego; prace rzeźbiarskie wykonali Willem van der Meer Młodszy oraz Abraham van den Block, stolarskie – Szymon Hoerle, kowalskie – Adam Reissing. Sylwetą czterech równoległych, ustawionych szczytowo dachów oraz ich skalą i gabarytami nawiązuje do modułu gdańskich kamieniczek. Przyziemie, o powierzchni 1819 m², posiada 15 granitowych słupów wspierających sklepienie, piwnice o powierzchni 1528 m².

Od wybudowania do roku 1793 użytkowana zgodnie ze swoim przeznaczeniem, jako skład broni i amunicji (będąc jedną z największych tego typu budowli w Europie); w czasach prusko-niemieckich (do końca I wojny światowej) nadal pozostawała pod zarządem wojska; przechowywano w niej dawną broń własną i zdobyczną. Zamknięta dla osób postronnych, brak więc relacji o wystroju wnętrz z tego okresu. Pośrednie relacje wskazują, że od 1793 do około 1866 roku w Wielkiej Zbrojowni przechowywano portrety królów polskich z Wielkiej Sali Wety Ratusza Głównego Miasta, których część nabył następnie od władz pruskich kupiec Aleksander Kazimierz Makowski. 8 III 1922 roku przejęta przez władze Gdańska. 6 V 1923 przyziemie przekształcono w pasaż handlowy (m.in. księgarnia, sklep perfumeryjny, sklep filatelistyczny), piętra przeznaczono na pracownie i magazyn dekoracji teatralnych oraz zaplecze kupieckie. Ważniejsze renowacje, głównie dotyczące kamieniarki, przeprowadzono w latach 1699, 1768, 1887 i 1911.

W 1945 roku Wielka Zbrojownia została poważnie uszkodzona: zburzeniu i wypaleniu uległo wnętrze, zniszczone zostały hełmy wież oraz częściowo szczyty. W 1947 planowano przekazanie jej Muzeum Miejskiemu na siedzibę oddziału prehistorii i etnografii. W latach 1947–1951 odbudowano wnętrza i dachy (według projektu Józefa Chrzanowicza). 4 XI 1951 roku z okazji Miesiąca Pogłębiania Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w pomieszczeniach na piętrze otwarto ogólnodostępną wystawę (zorganizowaną przez Bolesława Rogińskiego) fotografii oraz prac gdańskich plastyków (amatorów, członków Związku Plastyków, pracowników gdańskiej PWSSP, Centrali Przemysłu Ludowego). 25 V–10 VI 1952 na 2 piętrze miała miejsce regionalna wystawa projektów architektonicznych biur projektowych, 28 VII 1952, po raz pierwszy po wojnie, w przyziemiu odbył się kiermasz Powszechnej Spółdzielni Spożywców – 12 stoisk z artykułami spożywczymi, galanterią, konfekcją, warzywami i owocami, 28 X 1952 roku odbył się w przyziemiu kiermasz towarów przemysłowych zorganizowany przez przedsiębiorstwo Wspólnota Pracy. W 1952 przydzielona obecnej Akademii Sztuk Pięknych (ASP), która przeniosła się tu ostatecznie w maju 1954 roku. Uczelnia zajęła górne kondygnacje, przyziemie zaś, początkowo nadal wykorzystywane do celów wystawienniczych (m.in. 25 VIII 1955 otwarto wystawę Sztuka ludowa województwa gdańskiego, 30 VIII 1959 wystawę filatelistyczną Bałtyk morzem pokoju), przeznaczono z czasem na cele handlowe, od 22 VII 1961 do 2007 funkcjonował tu pasaż handlowy, wielokrotnie przebudowywany i modernizowany (np. w 1967 boksy po obu stronach), w 1997 – po remoncie przyziemia, z nową aranżacją ( m.in. Supersam, następnie sklep Biedronka). Od września 2007 roku przyziemie nie było wykorzystane, zamknięte dla ruchu pieszego, w 2013 akcję na rzecz otwarcia przyziemia prowadziła gazeta „Trójmiasto” (lokalny dodatek „Gazety Wyborczej”), m.in. zbierając podpisy gdańszczan wspierających tę inicjatywę, od lata 2013 otwierane czasowo podczas wernisaży prac pracowników ASP. W okresie 1957–1966 (według projektów Kazimierza Macura) odtworzono kamieniarkę szczytów fasady zachodniej i przeprowadzono konserwację studzienki (1957–1958), dokonano rekonstrukcji szczytów, kamieniarki fasady wschodniej i osadzenia zrekonstruowanych hełmów z autentycznymi chorągiewkami (1964–1965), odbudowano klatki schodowe w wieżach (1965–1966), dokonano renowacji elewacji i nowej aranżacji wnętrz (1997–1998); 2003–2005 Barbara i Ludwik Brzuskiewiczowie dokonali konserwacji i renowacji elewacji z odtworzeniem attyki.

Zbrojownia jest uważana za najwspanialsze w Gdańsku dzieło architektury niderlandzkiego manieryzmu. Budynek symetryczny, podpiwniczony, piętrowy z poddaszem, kryty dachami siodłowymi; wzniesiony z drobnej cegły, z poziomymi pasami z kamienia, całość nieotynkowana; polichromowana i złocona kamieniarka wykonana z gotlandzkiego wapienia. Dwudzielność fasad jest podkreślona umieszczonym na osi akcentem plastycznym – w fasadzie zachodniej rzeźbą wojownika na cokole, we wschodniej (wysuniętą przed lico) – okrągłą studzienką (o wyglądzie antycznej świątynki, dzieło Abrahama van den Blocka), tworzącą podbudowę pod umieszczoną między oknami piętra niszę, wewnątrz której stał posąg Minerwy. Wokół umieszczono daty renowacji. Szczyty mają bogatą figuralną i ornamentowaną dekorację kamieniarską. Od strony wschodniej fasadę zdobią m.in. dwa wielkie portale, zwieńczone kartuszami z wielkimi herbami Gdańska, posąg Minerwy, kamienne maski, ornamenty okuciowe, postacie gdańskich żołnierzy (trzech pikinierów, halabardzisty i wachmistrza), szczyty z wąsatymi sfinksami i wybuchającymi granatami, po obu stronach fasady wznoszą się dwie ośmioboczne wieżyczki, zwieńczone hełmami z blachy, mieszczące ślimakowate schody. Fasada zachodnia ozdobiona m.in. dwoma portalami, zwieńczonymi wielkimi herbami Gdańska; także figurą na cokole, przedstawiającą Kozaka z odciętą głową u stóp (w nawiązaniu do wydarzenia, jakie rozegrało się na rynku lwowskim, w czasie którego żołnierz ściął swojego dowódcę Jana Podkowę – samozwańczego hospodara mołdawskiego – nieuznanego przez króla polskiego Stefana Batorego); ponadto akcenty militarne (armaty, pociski armatnie); na szczytach postacie dwóch muszkieterów, chorążego, konstabla i kapitana. TD

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii