TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ NAUKI I SZTUKI

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >

TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ NAUKI I SZTUKI (TPNiS, 1922–1956), polska organizacja w II Wolnym Mieście Gdańsku, stawiająca sobie za zadanie działalność naukową i wydawniczą ze szczególnym uwzględnieniem spraw Gdańska, Pomorza i Polski, prowadzenie wymiany kulturalnej polsko-gdańskiej, organizowanie polskiej biblioteki i czytelni, utworzenie w Gdańsku polskich uniwersytetów ludowych, opieka i popieranie polskiej działalności literacko-naukowo-artystycznej w Gdańsku.

Powstało 11 VII 1922 (zebranie założycielskie), zarejestrowane w sądzie gdańskim 18 XI 1922 z uprawnieniami publicznymi wobec władz administracyjnych i policyjnych (co dawało nieograniczone prawo do publicznych zebrań, odczytów, wydawnictw, kontaktów zewnętrznych). W początkowym okresie liczyło 34 członków, 4 XII 1922 wybrano zarząd główny: prezes Jan K. Pomierski, wiceprezes ks. Kamil Kantak, sekretarz Władysław Szymański, skarbnik Witold Kukowski; sekretariat mieścił się przy Brotbänkengasse (ul. Chlebnicka). W marcu 1923 roku powołano wydziały: historyczno-literacki, ekonomiczno-prawniczy oraz sztuki, muzyki i malarstwa. Prowadziło w tym czasie akcję odczytowo-popularyzatorską (w 1924 – 8 odczytów, w 1925 – 10), organizowało wieczory muzyki polskiej, w lutym 1924 roku urządziło pierwszą w Gdańsku wystawę malarstwa polskiego.

Od marca 1926 do wybuchu II wojny światowej prezesem był Marcin Dragan. Nadał on TPNiS charakter naukowy, zaangażował do współpracy nauczycieli Gimnazjum Polskiego, w którego budynku znalazł nową siedzibę sekretariat; tam też organizowano większość zebrań i wykładów (niektóre odbywały się także w Domu Polskim przy Wallgasse 16 (ul. Wałowa; Gmina Polska)). W 1926 zreorganizowano, powołując 6 wydziałów: historyczny (przewodniczący Marcin Dragan), historii sztuki (przewodniczący ks. Wiktor Wysocki), przyrodniczy (przewodniczący Bronisław Gaweł), językoznawczy (przewodniczący Władysław Pniewski), prawno-ekonomiczny (przewodniczący Zygmunt Kalkstein) i bibliotekarski (przewodniczący Zygmunt Nowicki). Od grudnia 1929 roku działała stacja naukowa (biblioteka, czytelnia, pokój gościnny), z której korzystali badacze z Polski i innych krajów (w okresie 1930–1939 goszczono około 70 naukowców). Od 1927 TPNiS zaczęło wydawać „Rocznik Gdański”, od 1931 serię wydawniczą „Biblioteka Gdańsko-Pomorska”, następnie „Studia Gdańskie. Monografie z dziejów Gdańska i stosunków polsko-gdańskich”, planowano ciągłe wydania źródłowe „Monumenta Poloniae Maritima”. 9 III 1930 Towarzystwo zainicjowało w Gdańsku zjazdy naukowców z Torunia i Poznania zajmujących się badaniami dziejów Gdańska i Pomorza (następnie zjazdy odbywały się w Toruniu, Poznaniu, Krakowie i Lwowie). W 1935 roku powstał fundusz stypendialny dla młodych badaczy przeszłości Gdańska.

Po II wojnie światowej, 22 VII 1945 w Ratuszu Starego Miasta odbyło się zebranie byłych członków TPNiS; pod petycją o jego reaktywowanie podpisało się 52 dawnych członków. W uroczystości wziął udział między innymi delegat rządu do spraw Wybrzeża, Eugeniusz Kwiatkowski. Do realizacji zadań statutowych utworzono sześć komisji naukowych, kontynuujących działalność przedwojenną ukierunkowaną na problematykę morską, gdańską i pomorską. 9 XII 1945 podczas pierwszego walnego zebrania na prezesa ponownie wybrano Marcina Dragana, zaś na sekretarza generalnego ponownie Mariana Pelczara (pełnił tę funkcję także w latach 1937–1939). Od 1948 podejmowało starania o przekształcenie TPNiS w wielowydziałową organizację naukową Gdańska. W efekcie jego sukcesorami stały się (funkcjonujące i obecnie) od 27 X 1956 Gdańskie Towarzystwo Naukowe i od 26 XI 1958 Gdańskie Towarzystwo Przyjaciół Sztuki.

Prezesi Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki
1922–1926 Jan Pomierski
1926–1939 Marcin Dragan
1945–1956 Marcin Dragan
Sekretarze generalni Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki
1922–1923 Władysław Cieszyński
1923–1924 Aniela Walterówna
1924–1925 Władysław Cieszyński
1925–1928 Kazimierz Szymański
1929–1936 Adam Czartkowski
1937–1939 Marian Pelczar
1945–1956 Marian Pelczar
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii