SYNAGOGA

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Wielka Synagoga, widok od strony północno-zachodniej, 1888
Wielka Synagoga, widok od strony zachodniej, około 1905
Wnętrze synagogi, 1889
Wnętrze Wielkiej Synagogi, Rudolf Th. Kuhn, 1898
Model synagogi autorstwa Michała Wysockiego, odsłonięty w miejscu jej funkcjonowania 8 X 2018

SYNAGOGA. Wielka Synagoga, mieszcząca się przy An der Reitbahn (ul. Bogusławskiego), powstała po zjednoczeniu większości gdańskich gmin żydowskich w 1883 roku – na miejscu działającej w 2. połowie XVIII wieku ujeżdżalni. W okresie rozmów o zjednoczeniu przedstawiciele Żydów w Gdańsku powołali tzw. komisję placu, mającą zająć się budową nowej wspólnej synagogi. Inwestycja została sfinansowana ze składek członków Gminy Synagogalnej, dotacji wywodzącego się z Gdańska berlińskiego bankiera Carla Fürstenberga oraz pożyczki z Banku Gdańskiego. Na żądanie władz Gdańska prace budowlane prowadziła (dla zachowania jedności stylu) działająca w mieście berlińska firma Ende und Böckmann. Synagogę otwarto 15 IX 1887 roku (modły odbywały się od 8 grudnia).

Jako obiekt łączyła w sobie cechy mauretańskie i charakterystyczne dla gdańskiego neorenesansu. Od zachodu miała kopułę z latarnią, front zdobiły dwie stylizowane wieże z hełmami i dużym oknem, ażurową gwiazdą Dawida i arkadowym przedsionkiem między nimi. Iglice hełmów wież ozdobiono gwiazdą Dawida. Wraz z kopułą osiągnęła 60 m wysokości. Wnętrze, o żaglowym sklepieniu i 10 m wysokości, ozdobione wielkimi żyrandolami, otoczone było arkadowymi galeriami wspartymi na kolumnach. Mieściło usytuowaną centralnie wielką salę modlitw z dwoma rzędami ławek na 1600 osób. Na ścianie wschodniej, w półkolistej apsydzie, umieszczono na podwyższeniu szafę ołtarzową do przechowywania Tory, nad którą zamocowano tablice dziesięciorga przykazań trzymane przez dwa lwy, za nimi zaś chór i na nim organy. Na ścianie południowej znajdował się chór dla kobiet, na zachodniej (na wysokości witrażowego okna) – amfiteatralna galeria na 300 osób. Całość urządzono wedle wzorców reformowanego nurtu judaizmu, dopuszczając obecność mężczyzn i kobiet w jednej sali oraz towarzyszenie śpiewom muzyki organowej. W końcu XIX wieku założono ogrzewanie i światło elektryczne, w 1898 roku dobudowano na placu przed synagogą budynek mieszczący rytualną łaźnię (mykwę) i bractwo pogrzebowe.

Synagoga stała się nie tylko domem modlitwy, ale także centrum życia kulturalnego Żydów (zwłaszcza muzycznego), od 1904 roku przechowywano w niej zbiory judaików Lessera Giełdzińskiego. W 1938 roku, po nasileniu się napaści na Żydów, synagogi strzegły specjalne warty, które dwukrotnie uniemożliwiły jej ograbienie i podpalenie. 17 XII 1938 w synagodze odbyło się zebranie społeczności żydowskiej Gdańska, na którym przyjęto propozycję władz niemieckich o sprzedaniu wszystkich posiadłości w zamian za zgodę na emigrację. Wystrój wnętrza bądź sprzedano (między innymi ławy kupił kościół ewangelicki w Nowym Porcie), bądź wywieziono za zgodą Niemców (archiwum obecnie znajduje się w Jerozolimie, zbiory Giełdzińskiego w Muzeum Żydowskim w Nowym Jorku, bibliotekę przewieziono do Wilna). 15 kwietnia odbyły się ostatnie nabożeństwa, od 2 maja Niemcy przystąpili do burzenia synagogi.

W związku z planami budowy Gdańskiego Teatru Szekspirowskiego 16 II 1998 roku Wyznaniowa Gmina Żydowska zwróciła się do wojewody pomorskiego i władz Gdańska o zwrot parceli po dawnej Wielkiej Synagodze. 28 XII 1998 ostatecznie podzielono plac po dawnej synagodze między Wyznaniową Gminę Żydowską (14 719 m2), Fundację Theatrum Gedanense pod budowę teatru (1865 m2) i – mający siedzibę po sąsiedzku – gdański oddział Urzędu Ochrony Państwa (obecnie Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, 4733 m2). Na przełomie listopada i grudnia 2013 roku z inicjatywy Mieczysława Abramowicza specjalną kostką bazaltową zaznaczono zarys murów synagogi. GB

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii