STARE MIASTO

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Pieczęć z godłem Starego Miasta Gdańska według odcisku z 1393
Stare Miasto i brama św. Jakuba, Matthaeus Deisch, 1761–1765
Kościół św. Katarzyny na Starym Mieście, widok od strony południowo-zachodniej, 1903
Wielki Młyn, początek XX wieku
Widok na ul. Podmłyńską od strony ul. Katarzynki na Starym Mieście, 1920
Kościół św. Brygidy na Starym Mieście, widok od strony północno-wschodniej, około 1900
Widok na kościół św. Brygidy od strony ul. Malarskiej na Starym Mieście, 1919
Kościół św. Bartłomieja na Starym Mieście, około 1915
Hala Targowa, około 1910
Dom Opatów Pelplińskich przy obecnej ul. Elżbietańskiej 3, około 1900
Stare Miasto, koniec lat 40. XX wieku, zniszczony rejon ul. Rajskiej od Wielkiego Młyna w stronę wiaduktu Błędnik
Ratusz Starego Miasta
Kościół św. Jakuba na Starym Mieście
Fasada kościoła św. Józefa na Starym Mieście


STARE MIASTO, obecnie obszar między Podwalem Staromiejskim do ul. Wałowej i od Podwala Grodzkiego do Zamczyska i dolnego odcinka Motławy w dzielnicy Śródmieście.

Pod obecną nazwą od około 1368 roku, potwierdzoną od 1374 (alde stad Danczk, po polsku pierwszy raz w 1550). Kształtowało się od 2. połowy XII wieku wraz z napływem do Gdańska żeglarzy, kupców i rzemieślników, głównie z Lubeki i Westfalii. Przybysze osiedlali się na zachód od grodu (od okolic obecnej ul. Tartacznej), wzdłuż biegnącej z niego drogi (obecne ul. Podzamcze i św. Katarzyny). Południową granicę zwartego osadnictwa wyznaczał Potok Siedlecki (orientacyjnie wzdłuż południowej pierzei Podwala Staromiejskiego) oraz osada na tzw. Kępie Dominikańskiej z kościołem św. Mikołaja. Na zachodzie skupisko dochodziło do obecnej ul. Kowalskiej. Około lat 1170–1200 umocniono drogę z grodu drewnianą nawierzchnią, około 1200–1220 zagęszczono zabudowę i zasiedlono obszar w stronę północną – do obecnej ul. Łagiewniki i Heweliusza, z rozszerzeniem na północny-zachód, w okolice obecnego dworca Polskich Kolei Państwowych. Dla przybyszy wzniesiono w latach 80. XII wieku kościół św. Katarzyny (z cmentarzem nad późniejszym Kanałem Raduni i szkołą).

W 1227 roku funkcjonowała tam gmina niemiecka (głównie kupców z Lubeki), w początku roku 1227 wzmiankowani byli burgenses (mieszczanie) gdańscy oraz ich przedstawiciele z Hermanem zwani Sapiens i sołtysem Andrzejem, z czasem (przed 1263) powstało tam pierwsze lokacyjne miasto na prawie lubeckim (zob. Gdańsk – początki miasta). Główna zabudowa miasta, drewniana i parterowa, koncentrowała się przy kościele św. Katarzyny. Po jego północnej stronie (obecne okolice NOT-u) odnaleziono (podczas prac archeologicznych w latach 1999–2000) ślady znaczniejszej, piętrowej budowli, może ratusza. Miasto otrzymało drewniane umocnienia, spośród jego bram wzmiankowano tylko w 1266 północną, otwierającą drogę do Oliwy; hipotetycznie przyjmuje się istnienie jeszcze dwóch: wschodniej – w stronę grodu, i zachodniej – w stronę Tczewa. W 1272 roku, w wyniku buntu w okresie 1270–1271, Stare Miasto utraciło obwarowania, dopiero w 1294–1295 otrzymując zgodę Przemysła II na wzniesienie murów.

W 1308 zajęte przez zakon krzyżacki, częściowo zniszczone i spalone przy szturmie 12/13 XI ( rzeź Gdańska). Na przełomie 1308 i 1309 roku z rozkazu Krzyżaków mieszkańcy rozebrali pozostałości (z wyjątkiem kościoła św. Katarzyny) i opuścili Pomorze (ślady pożaru i celowej rozbiórki odkryto w 1999–2000). Na około 20 lat życie miejskie w Gdańsku zamarło, jego odbudowa nastąpiła na terenach sąsiadującego od południa Głównego Miasta; część dawnego miasta lubeckiego (od ul. Tartacznej do Mniszek, Brygidek, Profesorskiej i Igielnickiej) przekazano Osiekowi. Od połowy XIV wieku, po przekopaniu Kanału Raduni, tereny Starego Miasta zakon krzyżacki wykorzystywał do budowy zaplecza Głównego Miasta (osiedle pokutnic, szpital św. Jerzego, początkowo dla trędowatych), zamku (łaźnia, na zachód od Wielkiego Młyna, w 1381 przejęta przez mieszczan, w 1386 określona jako leżąca przy ratuszu w kierunku szpitala św. Jerzego) i zakładów przemysłowych: Wielkiego Młyna (około 1350), kuźnicy miedzi (w 1355, przy obecnej ul. Na Piaskach, róg Garncarskiej), tartaku (1367).

Charakter obszaru spowodował, że w późniejszym czasie mieszczanie Starego Miasta raczej nie parali się handlem morskim. Pierwsze informacje o ponownym zasiedleniu Starego Miasta pochodzą z 1365 roku; za zgodą Krzyżaków mieszkańcy zbudowali tu dwie szlifiernie nad Radunią (1373), młyn do mielenia kory dębowej na potrzeby garbarzy i folusz dla tkaczy wełny (w 1374, między Wielkim Młynem a Ratuszem Staromiejskim), wapiennik (w 1399, przy obecnej ul. św. Elżbiety, w okolicach Krewetki). W 1374 zapowiedziano założenie osiedla targowego lub miasta, w 1377 nadano osadzie prawo chełmińskie miejskie, jednak z ograniczonymi kompetencjami (między innymi ze względu na podległość skarbową cechów zakonowi krzyżackiemu i posiadanie przez Krzyżaków znacznych gruntów).

W 1382 roku komtur gdański udzielił mieszkańcom pożyczki na budowę ratusza ( Ratusz Staromiejski), w 1396 częściowo na gruntach Starego Miasta, częściowo Osieka fundowano klasztor brygidek. Rozwój posiadłości tych ostatnich przy obecnych ul. Brygidki, Mniszki, Profesorskiej i Igielnickiej spowodował włączenie całego tego obszaru w połowie XV wieku do Starego Miasta ( Nonnenhof).

Od 1397 roku planowano otoczenie miasta wałem, w 1402 uzyskano zezwolenie na wykopanie szerokiej na 12 m fosy (Nowego Rowu) między Starym a Młodym Miastem; z pozyskanej ziemi oba miasta usypały wały obronne, nad fosą zbudowano most. Powiększyło to obszar miasta o okolice obecnej ul. Wałowej. W roku 1402, kosztem Osieka, powiększono Stare Miasto o obszar 140 m długości i 80 m szerokości, czyli o okolice obecnej ul. Stolarskiej, przedłużonej w kierunku Młodego Miasta tzw. Nową Groblą (Neuer Damm, obecnie Łagiewniki) z mostkiem na Raduni, nazwanym później Rybackim; w 1415 powstał przy grobli szpital i kościół św. Jakuba. Wspólną drogą na granicy obu dzielnic uczyniono obecnie ul. Browarną. Główną ulicą Starego Miasta była Korzenna (w 1399 Pfeffergasse, w 1404 Pfefferstett) i Kowalska (w 1400 Schmiedegasse). Starsze od nich są: Elżbietańska, zwana początkowo Drogą do św. Jerzego (w 1355 weg, da man zu St. Georgen geht, w 1393 gasse bey St. Georgen), obecna nazwa od roku 1443 (sente Elsebethgasse, od szpitala i kościół św. Elżbiety) i Garncarska (w XV wieku Tepper Gasse = Töpfergasse). W 1400 roku w źródłach pisanych ul. Heweliusza (Bomgartische Gasse – od nazwiska), w 1449 ul. Gnilną (Faulgraben), jej przedłużenie na zachód zwane było początkowo Czarnokrzyską (w 1495 bey dem swartzen cruze – od krzyża targowego), a następnie Targiem Kaszubskim (w 1694 Kassubischer Markt). W roku 1495 wzmiankowano ul. Rajską (Paradiesgasse – od gospody Raj), w 1509 Stolarską (Tischlergasse), w 1511 Łagiewniki (Schüsseldamm).

Po zniszczeniu Młodego Miasta i przesiedleniu większości mieszkańców na Stare Miasto w rejonie obecnej ul. Korzennej i Łagiewniki, zbudowano dla nich w roku 1458 nowy kościół św. Bartłomieja, a w 1464 przy podupadłej kaplicy św. Jerzego osadzono karmelitów z Młodego Miasta, którzy zaczęli wznosić klasztor i kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, św. Eliasza i Elizeusza, obecnie św. Józefa. Wzniesione w okresie 1466–1487 murowane fortyfikacje obejmowały 1,4 km murów z 3 bramami i 18 basztami. W ich obrębie znalazł się Targ Drzewny (w 1515 holczmarkt = Holzmarkt). Przed rokiem 1611 na miejscu kuźnicy miedzi wybudowano Mały Młyn, zwany także Pszennym (obiekt, zwany obecnie Małym Młynem, był w rzeczywistości spichlerzem dla Wielkiego Młyna). Obszar Starego Miasta (wraz z Osiekiem) wynosił 55 ha. W 1495 liczbę posesji szacuje się na 730, mieszkańców na 3655 (razem z Osiekiem 850 posesji i około 4300 mieszkańców). U szczytu rozwoju przed rozbiorami Stare Miasto mogło liczyć 20 tysięcy mieszkańców.

17 IV 1793 zlikwidowano odrębne władze Starego Miasta, sąd ( Ławę) połączono z ławą Głównego Miasta w Sąd Miejski. W roku 1806 było 1231 budynków, w 1843 – 1348, w 1927 – 1874. W 1880 mieszkało tu 31 250 osób, w 1917 – 37 586. Dzielnica była stosunkowo biedna: w roku 1927 mieszkania jednopokojowe stanowiły 37,1% wszystkich mieszkań, a 4 i więcej pokojów było tylko w 9,3% mieszkań. Po zniszczeniu w 1945 odbudowano 6 kościołów, klasztor pokarmelicki, szpital elżbietański, Wielki Młyn oraz kilka dalszych obiektów, np. Dom Kaznodziejów. 12 II 1994 otwarty został dom handlowy w Wielkim Młynie. Naprzeciwko Dworca Głównego stanął w roku 2001 kompleks handlowy City Forum, z hotelem, 17 I 2002 przy Karmelickiej 1 uruchomiono Kino Krewetka, w 2003 na zbiegu ul. Rajskiej, Heweliusza, Gnilnej – Galerię Handlową Madison. AJ

Ulice Starego Miasta
Ulica Nazwy historyczne Informacje o nazwie współczesnej Uwagi
Aksamitna 1449 fule Graben, później Faulgraben (Zgniły Rów, w znaczeniu fosa) obecna nazwa od 1945
od 1511 Czaminetgasse
do 1945 Sammtgasse (Aksamitna)
Bastion św. Elżbiety nazwa od 1 III 1990, od bastionu św. Elżbiety z 1563
Bednarska 1436 Bodelgasse (Katowska) obecna nazwa od 1945
1462 Neue Gasse (Nowa)
od XVI wieku Böttigergasse
do 1945 Böttchergasse (Bednarska) – początkowo od Korzennej do skrzyżowania z dawną ul. św. Bartłomieja
Bielańska 1386 twergasse by dem rothuse (Poprzeczna Przy Ratuszu) obecna nazwa od 1945
1495 St. Jörgengasse (św. Jerzego, w nawiązaniu do szpitalnej kaplicy św. Jerzego, kościół św. Józefa)
1511 kegen den weissen Mönchen (Na Wprost Białych Mnichów, od karmelitów z kościoła św. Józefa)
1523 Verlorene Gasse (Zagubiona)
XVIII wiek Mönchengasse (Mnisia)
od 1814 do 1945 Weissmönchen-Kirchengasse (Bielańska Kościelna)
Brygidki 1394 der hof der armen bussenden weiber (Dwór Pokutnic) obecna nazwa od 1945
do 1945 Nonnenhof (Dwór Mniszek)
Elżbietańska 1355 weg, da man zu St. Georgen geht (Droga do św. Jerzego) – w nawiązaniu do szpitalnej kaplicy św. Jerzego ( kościół św. Józefa) obecna nazwa od 1945
1393 gasse bey St. Georgen (Przy św. Jerzym)
1443 Sente Elsbethgasse (św. Elżbiety)
do 1945 St. Elisabeth-Kirchengasse
Garncarska początkowo jak ul. Elżbietańska obecna nazwa od 1945
od 1581 do 1945 Töpfergasse (Garncarska)
Gnilna, od 1449 der fule graben obecna nazwa od 1945
do 1945 Faulgraben (Zgniła Fosa)
skwer Gyddanyzc od 17 II 2011 skwer księdza Henryka Jankowskiego obecna nazwa od 25 IV 2019 między ul. Stolarską i Mniszki
Jana Heweliusza od około 1400 bomgartische Gasse obecna nazwa od 1945, w nawiązaniu do domów astronoma przy ul. Korzennej
do 1945 Baumgartsche Gasse (Baumgarta)
Hucisko od 1489 do 1945 Silberhütte (Srebrna Huta) od huty srebra nad Kanałem Raduni, czynnej jeszcze w roku 1805 obecna nazwa od 1945
Igielnicka od 1495 noldenergasse obecna nazwa od 1945
1565 Nadlergasse
do 1945 Nätlergasse
Karmelicka Karmelitergasse, przebita 1900 po rozebraniu wałów obecna nazwa od 1945
Katarzynki 1271 terra unde sancte Katherine (plac Przy św. Katarzynie)
od 1624 kirchhof, później St. Katharinenkirchhof (Cmentarz św. Katarzyny)
do 1945 An der Katharinenkirche
od 1945 plac św. Katarzyny, później obecna nazwa
Korzenna 1399 Pfeffergasse (Pieprzowa) obecna nazwa od 1945
od 1404 pfefferstett (Pieprzowe Miasto)
do 1945 Pfefferstadt
Kowalska od 1495 Smedegasse obecna nazwa od 1945
do 1945 Schmiedegasse
Lisia Grobla 1915–1945 Fuchswall (Lisi Wał) obecna nazwa od 1945 założona na miejscu rozebranego bastionu Lis z 1628 roku
Łagiewniki 1402 nue gasse (Nowa) obecna nazwa od 1945
1415 nuwer tam (Nowa Grobla), często z dodatkiem jenseis der Radaune (Po Tamtej Stronie Raduni)
1511–1945 Schüsseldamm (Grobla Łagiewna)
Malarska 1459 Gemolte Gasse nazwa od 1945 ulica przestała istnieć w latach 60. XX wieku (w 2004 jej nazwę zaznaczono na chodniku od ul. Podwale Starmomiejskie)
do 1945 Malergasse (Malowana)
Małe Mniszki 1515 Provenergasse (Prebendarska) obecnie bez nazwy (od ul. św. Katarzyny do kościoła św. Brygidy przez parking)
1608–1945 Kleine Nonnemgasse (Małe Mniszki)
od 1946 Małe Mniszki
Młyńska od 1456 platea molendini obecna nazwa od 1945
do 1945 Mühlengasse
Mniszki 1495 Dy Growen Nonnengasse (Szare Mniszki) obecna nazwa od 1945
do 1945 Große Nonnengasse (Wielkie Mniszki)
Na Piaskach odcinek od Garncarskiej do Kowalskiej 1624–1945 Am Sande (Na Piasku) obecna nazwa od 1945 wspólna dla obu odcinków
odcinek od Kowalskiej do Młyńskiej 1495–1945 Halbengasse (Połówkowa)
Oborniki 1495–1945 Ochsengasse (Wołowa) nazwa od 1945 ulica nie istnieje, w 2004 jej początek zaznaczono nazwą na chodniku od ul. Podwale Staromiejskie
Podbielańska 1480 Verlorene Gasse (Zagubiona) od 30 VII 1991 ponownie wspólna nazwa dla całości
XVI wiek Hintergasse (Tylna)
do 1945 Weissmönchen Hintergasse (Tylna Bielańska)
od 1945 Podbielańska
od 9 VII 1947 plac Gen. Sikorskiego (część)
od 16 X 1953 plac Maksyma Gorkiego (część)
Podmłyńska 1495 Kleyne Molgasse obecna nazwa od 1946
do 1945 Kleine Mühlengasse (Mała Młyńska)
Podwale Grodzkie 1899–1945 Stadtgraben obecna nazwa od 1945 wytyczone po rozbiórce wałów
Podwale Staromiejskie 1422 burggasse (Grodzka) obecna nazwa od 1945
1617 am Graben (Przy Rowie)
koniec XVIII wieku – 1945 Altstädtischer Graben (Rów (tzn. Fosa) Staromiejski)
Profesorska 1449 kleine gasse hynder unserer provener huser (Mała Za Domami Naszych Prebendarzy) obecna nazwa od 1945 historyczny zakres od ul. św. Katarzyny do wejścia do plebanii św. Brygidy
koniec XVIII wieku – 1945 Professorgasse (Profesorska), od nowicjuszy, czyli profesów
Przy Generalnej Komendzie 1901 Am Generalkommando obecnie bez nazwy plac powstały po wybudowaniu Komendantury – Nowego Ratusza
od 1945 plac Armii Czerwonej, nazwa skreślona ze spisu ulic Gdańska 1 III 1990
Przybramna św. Jakuba 1898 Jakobstor (Brama św. Jakuba, od bramy z 1635) odcinek obecnej ul. Wałowej od Łagiewników do pl. Hanzeatyckiego (Wałów Piastowskich), powstały po rozbiórce wałów
1904 Am Jakobstor (Przy Bramie św. Jakuba)
1945 Przybramna św. Jakuba
Rajska 1495–1945 Paradiesgasse, od gospody „W Raju” na rogu Baumgartsche Gasse (obecnie ul. Heweliusza) obecna nazwa od 1945 obecny przebieg: zaczyna się od ul. Wielkie Młyny na północ od Wielkiego Młyna, obiekty na Wyspie Młyńskiej należą do ul. Wielkie Młyny)
Rybaki Górne 1495 By dem nyen Fischmarkte (Przy Nowym Targu Rybnym) obecna nazwa od 1945 (ściśle biorąc, słowo „Seigen” oznaczało podziurkowane naczynia – cadzki lub cedziworki – do przechowywania ryb w wodzie)
1523 An dem Molgrafen = Mühlgraben (Nad Młynówką)
1570 Auf lub mang den Seigen (Na Rybakach)
XVIII wiek – 1945 Hohe Seigen (Rybaki Górne)
Stolarska 1402 Neuer Damm diesseits der Radaune (Nowa Grobla po tej stronie Raduni) obecna nazwa od 1945
1565–1945 Tischlergasse (Stolarska), po polsku już w 1553 (stolarska lub tesarska)
św. Bartłomieja od 1456 platea sancti Bartholomei, Sankt Bartholomäi-Kirchgasse) obecnie bez nazwy
1495 Compestgasse (Kompostowa) – odcinek od Bednarskiej (i Wodopoju) do Baumgartsche Gasse (obecnie Heweliusza); później Kumstgasse (Kapuściana)
1899 St. Bartholomäi-Kirchengasse, polska nazwa od 1945
św. Jakuba 1495 Nedergasse, potem Niedergasse (Dolna) obecnie ulica zabudowana
1664 Neue St. Jakobsgasse (Nowa św. Jakuba)
do 1945 St. Jakobsneugasse
od 1945 św. Jakuba – równoległa do ul. Gnilnej, na wprost wieży kościoła św. Jakuba
św. Katarzyny 1495 Kagelzipfel (w znaczeniu zaułek) (Cypel Kogi) obecna nazwa od 1945 obecnie zakres od ul. Igielnickiej do Profesorskiej
1581 Kirchsteig (Ścieżka Kościelna)
do 1945 St. Katharinen Kirchsteig
Targ Drzewny 1523 Unter den Weiden (Pod Wierzbami) obecna nazwa od 1945
od 1515 holczmarkt
do 1945 Holzmarkt (Targ Drzewny)
Targ Kaszubski 1495 Schwarze Kreuze (Czarne Krzyże), od krzyża na targu, oznaczającego pokój handlowy obecnie nie istnieje (przedłużenie Gnilnej między Rajską i Korzenną)
1694–1945 Kassubischer Markt (Targ Kaszubski)
od 1945 Kaszubska
Targowa po 1920 Messehalle (Hala Targowa, Hala Międzynarodowych Targów Gdańskich) przecznica Wałowej, skreślona ze spisu ulic Gdańska w 1998
od 1945 Targowa
Wałowa 1850–1945 Wallgasse, nazwa od obwarowań z XVII wieku obecna nazwa od 16 X 1953 zakres historyczny: do Łagiewników, bez Przybramnej św. Jakuba
od 1945 Wałowa I i Wałowa II (z rozszerzeniem zakresu na ul. św. Jakuba)
Wały Jagiellońskie do 1945 Elisabethwall (Wał Elżbietański) obecna nazwa od 16 X 1953 odcinek od Podwala Grodzkiego do Huciska, powstał po częściowej rozbiórce bastionu Św. Elżbiety w 1897
od 1945 Wały Jagiellońskie I
Wały Piastowskie 1904–1945 Hansaplatz (Plac Hanzeatycki) nazwa od 1945 (1946 na krótko Gazowniana, później zmieniony przebieg) powstała po rozbiórce Bastionu Bożego Ciała
Wapienna Kalkgasse, odcinek ul. Rajskiej, między Gnilną i Przybramną św. Jakuba (obecną Wałową), od wapiennika, czynnego tutaj od roku 1399 nazwa od 1945 obecnie ulica nie istnieje
Wielkie Młyny pierwotnie poszczególne odcinki miały różne nazwy: a) od Młyńskiej do Podmłyńskiej – 1624 Kirchsteig (Kościelna) b) przy Korzennej – alte Münze (Stara Mennica), bezpośrednio przy Młynie – Am Schild (Przy Tarczy), od nazwy wyspy młyńskiej) – od 1817 An der Großen Mühle obecna nazwa od 1945 obiegały Wielki Młyn od południa, wschodu i północy; historyczny zakres od wylotu ul. Młyńskiej wokół Wielkiego Młyna do Korzennej
1854–1945 An der Großen Mühle (Przy Wielkim Młynie) – nazwa rozszerzona na całość
Wodopój od 1581 An der Pferdetränke (Przy Końskim Wodopoju) obecna nazwa od 1945 historyczny zakres od dawnej ul. św. Bartłomieja, między budynkiem NOT i hotelem Hevelius ( hotele), do Łagiewników
do 1945 Pferdetränke
Zaułek św. Bartłomieja od kościoła św. Bartłomieja obecna nazwa od 1945
do 1945 St. Bartholomäi-Kirchhof (Cmentarz św. Bartłomieja)
Zawrotna 1776 kleine Kehrwiedergasse (Mała Zawrotna – w znaczeniu Ślepa) później bez określenia Mała obecna nazwa od 1945
AJ
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii