SPICHLERZE

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Spichlerze w Gdańsku nad Motławą, Aegidius Dickmann, 1617
Gustaw Adolf Carl Closs, Spichlerze, widok północnego cypla od strony Nowej Motławy (w tle Brama Stągiewna), około 1880
Pożar na Wyspie Spichrzów w Gdańsku (28 IV 1849 spłonęło 11 spichlerzy w rejonie obecnej ul. Chmielnej i Mostu Zielonego), szkoła niemiecka, XIX wiek
Ulica Pszenna na Wyspie Spichrzów, 1914
Spichlerze na Ołowiance, widok od strony wschodniej, około 1922
Baszta Wielka Stągiew na Wyspie Spichrzów
Szczyt współczesnego budynku Aura Gdańsk na Wyspie Spichrzów

SPICHLERZE (1346: miejsce spichlerzy / spicherstetten; 1422: Spichlerze / gran aria; 1430: Speicher, 1591 po pol.; 1782: Wyspa Spichrzów / Speicher-Insul; obecna nazwa od 1949), urzędowa nazwa dawnej dzielnicy magazynów portowych, o powierzchni 24 ha. Od zachodu granicę wyznaczała Motława, w XIV wieku od północnego-wschodu zastoisko wodne (cloaca lacus) Bersen (Brensa), łączące się z Motławą na wysokości Wielkiego Żurawia, sięgające po obecną ul. Stągiewną, od niej na południowy obszar bagien. Biegnąca między nim ul. Stągiewna była najstarszą w tym rejonie, pierwotnie stanowiła szlak wiodący (przez ul. Długie Ogrody) na Żuławy i Mierzeję.

Pierwszym znanym obiektem była założona w 1331 roku rzeźnia nad Motławą (Kuttelhof, przy obecnej ul. Chmielnej 39–45, mniej więcej obszar obecnego biegu ul. Podwale Przedmiejskie). W 1357 istniał już most Kogi (od 1568 zwany mostem Zielonym), w 1379 most Krowi. W północnej części (naprzeciwko Wielkiego Żurawia) funkcjonowały do roku 1494 Dwór Smolny (Teerhof) i Dwór Popielny (Aschhof), punkty kontroli (brakowania) jakości smoły, chmielu, lnu, konopii itd. Dalej ku południowemu-wschodowi znajdowała się miejska Cieślarnia (na wysokości ul. Chmielnej 112–113, nad Nową Motławą), ku południowemu-zachodowi – między dworami a rzeźnią – wznoszono na wschodnim brzegu Motławy spichrze, jeszcze dalej na południe od rzeźni, od obecnej ul. Owsianej (Mausegasse) do Jaglanej (Kiebitzgasse), w 2. połowie XIV wieku powstały składy drewna.

Na początku XV wieku było 120 spichrzy, usytuowanych przy istniejącym już w 1385 drewnianym pomoście pomocnym w rozładunku i wyładunku, zwanym Długim Pobrzeżem i Długim Mostem. Wszystkie obiekty łączyła ul. Chmielna, będąca główną ulicą dla spichlerzy. Zastoisko Bersinę przekopano w 1456 w tzw. Nową Fosę z mostem (później mostem Stągiewnym), z broniącą go basztą Stągiewką ( brama Stągiewna). 6 V 1424 zabudowę Spichlerzy zniszczył pożar, w 1494 spłonęły dwory Smolny i Popielny. Oba dwory w 1495 roku przeniesiono w południową część spichlerzy (obecny obszar ul. Toruńskiej – Grodzy Kamiennej); Dwór Smolny, oddzielony przekopem wodnym, znalazł się na małej wysepce połączonej stałym mostem z ciągiem ul. Chmielnej. W roku 1499 rejon naprzeciw mostu Kogi uległ spaleniu za sprawą Maternów, w 1516 członkowie ich bandy spalili większość spichrzy (ocalało jedynie 5), składy drewna i zabudowania od ul. Jaglanej do obecnej ul. Pożarniczej (prostopadłej do obecnej ul. Chmielnej, na wysokości obecnej ul. Mariackiej, tak nazwanej od czasu pożaru). Działania Maternów i spodziewana wojna polsko-krzyżacka (1519–1521) spowodowały wybudowanie w okresie 1517–1519 drewniano-ziemnej fortyfikacji Psiego Wału, chroniącego dostęp od wschodu. Składy drewna przeniesiono na Stare Przedmieście (Targ na Dyle). 29 V 1536 kolejny pożar zniszczył około 300 spichrzów, do 1553 odbudowano 193 (w tym 35 miało własne nazwy, pierwszy spichrz o własnej nazwie notowany był już około roku 1495).

Po przekopaniu Nowej Motławy w 1576 roku Spichlerze stały się wyspą. Przeniesiono wówczas na Ołowiankę miejską Cieślarnię, w 1614 budując w jej miejsce Dwór Zapasów. W 1600 roku istniały prowadzący z obecnej ul. Żytniej na ul. Szopy most i brama Rogoźników. W 1643 na Starej Motławie powstał most Popielny, łączący Spichlerze ze Starym Przedmieściem (Targiem na Dyle), a na Nowej Motławie most Toruński (Kłodowy), łączący z obecną ul. Kamienną Groblą. W 1643 stało na wyspie 315 spichrzy (110 z własnymi nazwami), mieszczących do 250 tysięcy ton zboża. W 1649, przy ul. Motławskiej 5, róg Żytniej, wzniesiono Starą Pakownię (skład drobnicy). W 1809 roku liczba spichrzy wzrosła do 359. Podczas ostrzału Gdańska przez wojska rosyjskie w październiku–listopadzie 1813, pożar zniszczył 197. Nie wszystkie odbudowano, w 1854 było ich 175.

Po zasypaniu w 1852 połączenia między Starą i Nową Motławą, na miejscu zlikwidowanego dworów Smolnego i Popielnego wzniesiono pierwszy w Gdańsku dworzec kolejowy ( kolej) i pierwszą gazownię. W 1884 roku na ul. Chmielnej ułożono tory bocznicy kolei spichrzowej. W 1914 na wyspie stały 294 budynki, z których 121 pełniło nadal funkcję magazynów, zachowując historyczne nazwy. Rok 1945 przetrwały 3: Steffen, Deo (elewator z zespołu Soli Deo Gloria; zob. Motława) i Wisłoujście (przed rokiem 1776 Błękitny Baranek). Dotychczas odbudowano na różne cele 36 spichrzów (w tym 18 na cele mieszkalne przy ul. Stągiewnej). Z pozostających w ruinie najcenniejsze są: Daleka Droga, Woli Łeb, Trupia Czaszka, Biały Rumak, Czerwony Lew, Książę i Węgier (wszystkie przy ul. Chmielnej), Turek (przy ul. Motławskiej), Narożny i Kamienny Miś (przy ul. Basztowej) oraz Kuźnia, Arka Noego i Czerwony Kur (przy ul. Żytniej). Ruiny spichrza Woli Łeb rozebrano w 2014 roku .

Przy ul. Pszennej nr 1 od 29 I 1976 roku działa hotel Novotel ( hotele). 6 VI 1995 wmurowano kamień węgielny pod 42 stylizowane kamienice, budowane przez Międzyzakładową Własnościową Spółdzielnię Mieszkaniową „Stągiewna” (według projektu architektów: Kazimierza Jarosza, Stanisława Michela, Stefana Philippa i Andrzeja Sotkowskiego) w południowej pierzei ul. Stągiewnej; oddane oficjalnie do użytku 21 V 1999 roku. Kamienice otrzymały nazwy od dawnych spichrzy. W 2015 roku oddano do użytku przy ul. Stągiewnej 26 Hotel Puro, rozpoczynając nim odbudowę północnej pierzei tej ulicy.

Od grudnia 2012 roku do lipca 2014 wokół północnego cypla wyspy (od ulicy Stągiewnej na północ) staraniem Dyrekcji Rozbudowy Miasta Gdańska umocniono nabrzeża, przeznaczając je na ciąg spacerowy (szerokości 4 m). Zachodnia część (długości 258,65 m) została przeznaczona na pomost-ciąg spacerowy, od strony Motławy obity drewnem dębowym. AJ

Ulice Spichlerzy
Ulica Nazwy historyczne Informacje o nazwie współczesnej Uwagi
Basztowa 1410 via versus lacum circa curiam civitatis (droga w stronę jeziorka koło Dworu Miejskiego) obecna nazwa od 1945
1553 de gasse dar der Tymmerhov gelegen ist (uliczka, gdzie leży Cieślarnia)
1643 arcta platea prima (ulica Wąska I) i Zimmerhof (Cieślarnia)
1688 arcta platea prima
1710 Andere Quergasse (Druga Poprzeczna) i Zimmergasse (Ciesielska)
1820–1945 – Turmgasse (Basztowa) – od spichlerza Baszta, który istniał już w 1620 (od 1709 pod nazwą Turek)
bulwar nad Starą Motławą 1385 pons longus (Długi Pomost – tzn. Nabrzeże)
około 1400 acies iuxta pontem liburnorum (uliczka przy moście Kogi)
1553 acies circa pontem liburnorum (uliczka koło mostu Kogi)
1606 Langer Lauf (Długi Bieg, albo Daleka Droga – od spichlerza Lange Loop na cyplu, istniejącego już w 1490)
1643 An der Langen Brücke (na Długim Pomoście), An der Mottlau (Nad Motławą) i nach dem Aschhoff werts (w stronę Dworu Popielnego)
1710 längs der Brücken am Wasser (wzdłuż pomostu nad wodą) później bez nazwy
Chmielna 1385 bez nazwy od Dworu Smolnego i Popielnego (do 1494 na cyplu) do mostu Krowiego obecna nazwa od 1945
1410 a) do mostu Kogi acies (ostrze, kąt = droga), b) dalej do mostu Krowiego acies ascendendo versus pratum (w górę w stronę łąki), c) dalej do końca ex opposito ascendendo (na przeciwko w górę) i continuando versus ligna (dalej w stronę składów drewna)
1440 a) versus strues lignorum (w stronę stosów drewna) – od Cieślarni, która istniała tam w latach 1385–1576, b) zwischen beiden Brücken (między dwoma mostami)
1553 a) versus strues lignorum, Lange Gasse (Długa), b) Steynbrükke (Kamienna) – od nawierzchni, c) acies versus curiam lignorum (w stronę Dworu Drzewnego, tj. składów drewna) i ex opposito Küttelhof (na przeciwko rzeźni, która była tu od 1331)
1643 a) hinder der langen Brücken (za Długim Pomostem, tj. Nabrzeżem) i longa platea (Długa) oraz Auf dem alten Stadtzimmerhof (Na starej Cieślarni Miejskiej), b) Fuhrort (miejsce fur, czyli postój wozów), Flachsgasse (Lniana) – od wagi lnu i Hopfengasse (Chmielna), c) Hopfengasse
1688 a) Alte Zimmerhofgasse (Starocieślarska), b) Fuhrort (miejsce fur, czyli postój wozów), Flachsgasse (Lniana) i Hopfengasse, c) Aschhofgasse (Popielnicza – od Dworu Popielnego, przeniesionego w 1494 na południowy koniec Spichlerzy) i Hopfengasse
1710 a) Hopfengasse, b) Fuhrort i Hopfengasse, c) Hopfengasse
1805–1945 Hopfengasse (1820 Lange Hopfengasse Długa Chmielna)
Ciesielska 1410 versus lacum (w stronę jeziora) obecna nazwa od 1945
1440 ander gasse (Druga)
1553 de ander gasse vom Tymmerhov (Druga od Cieślarni)
1643 arcta platea secunda (Wąska II) i Zimmerhoff (Cieślarnia)
1688 arcta platea secunda
1710 Erste Quergasse am Graben (Pierwsza Poprzeczna przy Fosie)
koniec XVIII wieku Schleifengasse – od pochylni do wyciągania drewna
1805 Schleifen-oder Zimmergasse
1820–1945 Schleifengasse
Jaglana 1410 twergasse (Poprzeczna) obecna nazwa od 1945
1440 platea septima (uliczka VII)
1553 Twergasse (Poprzeczna) i via (droga)
1643 i 1688 arcta platea septima (Wąska VII) i vierte Brandgasse (Czwarta Spalona)
1710 die erste Quergasse (Pierwsza Poprzeczna)
1805–1945 Kiebitzgasse (Czajcza) – od spichlerza Czajka, który istniał już w 1678 (nr 8)
Motławska (bulwar nad Nową Motławą) 1361 i 1378 cloaca albo priveta (ściek) obecna nazwa od 1945
1456 nova fossa (Nowa Fosa)
1553 a) Am Newen Graben (Nad Nową Fosą) – od Cieślarni do Stągiewnej, b) By albo längs dem Walle (Przy Wale albo Wzdłuż Wału) – dalej na południe
1643 a) Am Newen Graben, b) Hundewall (Psi Wał) – od wału, usypanego w latach 1517–1598
1710 Im albo längs dem Graben (Przy albo Wzdłuż Fosy)
1792 a) Am Graben, b) Hundewall
1820–1945 An der Neuen Mottlau (Nad Nową Motławą)
Owsiana 1410 strona południowa: versus nemus (w stronę lasku) obecna nazwa od 1945
1440 arta platea quinta (Wąska V)
1553 in der achten gasse (przy ósmej uliczce)
1643 i 1688 arcta platea quinta
koniec XVIII wieku Einhorngasse (Jednorożca), od spichrza Jednorożec (nr 5 – istniał już w 1643)
1805–1945 Mausegasse (Mysia), od spichlerza Mysz (nr 6/8 – istniał już w 1646)
Pożarnicza 1410–1643 via usque ad aquam (droga do wody) obecna nazwa od 1945
koniec XVIII wieku verlorene Gasse (Zagubiona)
1805–1945 Leitergasse (Drabiniasta), od przechowywanego tu sprzętu pożarniczego
Pszenna 1410 ex opposito kuttelhof (na przeciwko rzeźni), od rzeźni przy ul. Chmielnej 45–47 obecna nazwa od 1945
1422 arta platea tertia ex opposito Kuttelhof (Wąska III na przeciwko rzeźni)
1514 Adebargasse (Bociania), od spichrza Bociek (nr 7)
1553 de VI Gasse vom Tymmerhov (VI od Cieślarni) i Adebahrgasse
1643 Arcta platea tertia (Wąska III) i Adebahrgasse
1688 Adebargasse
1710 die fünfte Quergasse (Piąta Poprzeczna) i Adebargasse
od końca XVIII wieku do 1945 Adebargasse (Bociania)
Stągiewna 1361 usque cloacam (do ścieku) obecna nazwa od 1945
1378 agger sicut itur ad privetam (grobla prowadząca do ścieku)
1385 via versus insulam (droga w stronę Żuław)
1410 a) odcinek przy moście Kogi acies versus insulam (w stronę Żuław), b) dalszy ciąg strona południowa acies versus civitatem (ku miastu), c) strona północna acies ascendendo versus lacum (w górę ku jezioru)
1553 a) acies jodengasse (uliczka Żydowska), b) do nr 16 acies hoppenschune descendendo (Chmielarnia w dół), nr 17–23 drodde gasse (Trzecia), c) ascendendo (w górę)
1643 – a) Judengasse (Żydowska), b) Milchkannen descendendo (Stągwie Mleczne w dół, Brama Stągiewna), c) Milchkannen ascendendo (Stągwie Mleczne w górę)
1688 a) Juden Gasse (Żydowska), b) i c) Hopfengasse (Chmielna)
1710 Hopfengasse (Chmielna)
1805 Milchkannengasse oder Lange Reihe (Stągiewna albo Długi Rząd)
1820–1945 Milchkannengasse
Spichrzowa 1410 strona północna ascendendo versus civitatem (w górę w stronę miasta), strona południowa acies twergasse versus paludem (Poprzeczna w stronę bagna) obecna nazwa od 1945
1442 arta platea prima (Wąska I)
1553 de vierde Gasse vom Tymmerhov (Czwarta od Cieślarni)
1643 Arcta platea prima i kleine Hopfengasse (Mała Chmielna)
1688 Arcta platea prima
1710 die siebente Quergasse (Siódma Poprzeczna)
1752–1936 Judengasse (Żydowska)
1936–1945 Speichergasse (Spichrzowa)
Toruńska 1643 i 1688 zweite Brückengasse (Druga Mostowa – Pierwsza była na Dolnym Mieście) obecna nazwa od 1945
1710 Thornsche Gasse (Toruńska), od mostu Toruńskiego
1763–1945 Thornscherweg (Toruńska Droga)
Wspornikowa 1410 via (droga) obecna nazwa od 1945
1440 twergasse (Poprzeczna)
1553 Twergasse – via of neunte Gasse (Poprzeczna – droga albo Dziewiąta uliczka)
1643 i 1688 Arcta platea sexta (Wąska VI)
1710 die andere Gasse (Druga uliczka) i Stützengasse (Podporowa)
1764 niekiedy Wassergasse (Wodna)
1792–1945 Stützengasse
Zarzewie 1410 twergasse versus paludem (Poprzeczna w stronę bagna) obecna nazwa od 1945
1440 arta platea quarta (Wąska IV)
1553 de VII Gasse vom Tymmerhov (VII ulica od Cieślarni) i Branndtgasse (Spalona) – od pożaru w 1515, albo Brandtgasse – od Georga i Salomona Brandtów
1643 Arcta platea quarta i Brandtgasse
1688 Brandgasse
1710 die vierte Quergasse (Czwarta Poprzeczna) i Brandgasse
1820–1945 Brandgasse
Żytnia 1410 strona południowa twergasse descendendo versus paludem (w dół w stronę bagna) obecna nazwa od 1945
1422 arta platea II (Wąska II)
1553 föffte Gasse vom Tymmerhov (Piąta od Cieślarni); Mönkengasse (Mnisia), od spichlerza Mnich (nr 12) należącego już w 1385 do cystersów oliwskich
1643 Arcta platea secunda, Münchengasse
1688 Münchengasse
1710 die sechste Quergasse bey der Flachsgasse (Szósta Poprzeczna przy Lnianej), od wagi lnu
1820–1945 Münchengasse
AJ
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii