OCHRONA ZABYTKÓW W XIX I POCZĄTKACH XX WIEKU

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Widok na Zielony Most
i Zieloną Bramę po przebudowie dachu i szczytów, 1880
Widok na Zielony Most
i Zieloną Bramę
z przywróconymi oryginalnymi szczytami, 1910–1918

OCHRONA ZABYTKÓW W XIX I POCZĄTKACH XX WIEKU Z inicjatywą ochrony zabytków Gdańska wystąpiły kręgi administracji prowincji Prusy Zachodnie. W 1822 roku nadprezydent prowincji Theodor von Schön zlecił władzom Gdańska sporządzenie wykazu najcenniejszych zabytków sztuki i historii (Kunst- und Geschichtsdenkmäler), które miały być objęte ochroną. Na liście, obok architektonicznych obiektów sakralnych i świeckich, umieszczono cenne rzeźby, obrazy, inskrypcje, rękopisy i starodruki. Sporządzenie wykazu powierzono administratorowi Archiwum Miejskiego Beniaminowi Ernstowi Schmidtowi (około 1765 Gdańsk – 8 II 1841 Gdańsk, syn rajcy Starego Miasta Johanna Ernsta w latach 1731–1808, od 1780 roku uczeń w Gimnazjum Akademickim, miejski archiwista w okresie 1808–1839), radcy konsystorialnemu kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (NMP) Carlowi Friedrichowi Theodorowi Bertlingowi oraz Friedrichowi Karlowi Gottliebowi von Duisburgowi i Gotthilfowi Löschinowi. Spis obiektów przekazano do Królewca, do prowadzącego tamtejsze archiwum Johannesa Voigta. Od lat 40. XIX wieku rząd pruski wzmógł ochronne działania prawne i instytucjonalne na rzecz ochrony zabytków: w roku 1843 powołano państwowy urząd konserwatora zabytków. Został nim Ferdinand von Quast (1807–1877), sprawujący swój urząd jednoosobowo, ale podlegał mu obszar całego państwa pruskiego. W 1844 roku Minister do Spraw Wyznań, Oświaty i Zdrowia (Minister der geistlichen, Unterrichts- und Medizinalangelegenheiten), któremu podlegały także sprawy kultury i zabytków, wydał zarządzenie wymagające zgody władz państwowych przy każdej zmianie w budynkach uznanych za zabytkowe (dotyczyło to obiektów w posiadaniu władz państwowych i komunalnych, wyłączono zabytki będące w posiadaniu prywatnym). W roku 1845 objęto spisem i ochroną także budynki zabytkowe administrowane przez władze wojskowe. Na gdańskiej liście zabytków pozostających w gestii wojska znalazły się m.in. Dwór Bractwa św. Jerzego, Brama Wyżynna, Wielka Zbrojownia, Baszta pod Zrębem, klasztor pofranciszkański, Baszta Biała, Baszta Jacek.

Działania na rzecz ochrony zabytków podejmował także magistrat Gdańska. W 1855 roku powołał spośród swoich członków komisję (Kommission zur Erhaltung der architektonischen Eigentümlichkeiten), której zadaniem było czuwanie nad zachowaniem specyfiki architektonicznej miasta. Działała ona do roku 1865. Pomimo urzędowych działań wiele zależało od inicjatywy i aktywności lokalnych społeczności. W Gdańsku ważna rola przypadła Johannowi Carlowi Schultzowi, współzałożycielowi Stowarzyszenia na Rzecz Zachowania Starodawnych Budowli i Zabytków Sztuki Gdańska, które zabiegało o popularyzowanie idei ochrony zabytków i ocalenie cennych dzieł sztuki i architektury, w tym także kamienic mieszczańskich, co wówczas stanowiło jeszcze novum. Sytuacja uległa pewnej zmianie wraz z utworzeniem przez Sejm Prus Zachodnich 24 II 1892 stanowiska konserwatora zabytków w Prusach Zachodnich. Urząd ten piastowali: w latach 1892–1899 Johannes Heise (1850–1899, inżynier, radca budowlany prowincji); 1900–1901 Adolf Bötticher (1842–1901), od 1902 Bernard Schmid (1872–1947). B. Schmid sprawował swój urząd na terenie Gdańska do czasu utworzenia II Wolnego Miasta Gdańska. Działalność konserwatora zabytków wspierało Stowarzyszenie na rzecz Zachowania Zabytków Budownictwa i Sztuki Gdańska, organizując prelekcje, wystawy i akcje społeczne. 30 XII 1908 wydano w Gdańsku statut (Ortsstatut gegen die Verunstaltung der Stadt Danzig) mający na celu zabezpieczenie wyznaczonych obszarów miasta przed niekorzystnymi zmianami architektonicznymi. W statucie wskazano 108 ulic, placów, nabrzeży i obszarów objętych ochroną. Policja budowlana miała prawo odmowy wydania pozwolenia na takie przekształcenie budynków, które wpływałoby negatywnie na ogólny krajobraz architektoniczny. Odrębnych zezwoleń wymagało umieszczanie reklam i szyldów. Ochroną objęto obszary m.in. na terenie Głównego i Starego Miasta, Starego Przedmieścia, Wrzeszcza i Dolnego Miasta. W statucie wymieniono także podlegające szczególnej ochronie budynki sakralne (18 obiektów) i plebanie, fortyfikacje (bramy i baszty), budynki użyteczności publicznej oraz kamienice mieszczańskie (24 obiekty). Znalazły się wśród nich, obok budynków starszych, także wzniesione w XIX i początku XX wieku, np. budynki rządowe przy Neugarten (ul. Nowe Ogrody), gmach banku przy Reitbahn (ul. Bogusławskiego), gmach komendantury przy Dominikswall (ul. Wały Jagiellońskie), zespół budynków Technische Hochschule Danzig. Do rozpatrywania spraw budzących wątpliwości i szczególnie skomplikowanych powołano komisję rzeczoznawców.

Postępowanie z obiektami zabytkowymi, zwłaszcza w 1. połowie XIX wieku, w wielu przypadkach prowadziło do ich wyburzenia (np. średniowieczne fortyfikacje). Decyzje administracji lokalnej mające na celu modernizację miasta i usprawnienie komunikacji sprawiły, że od początku XIX wieku były one usuwane: w 1803 roku rozebrano część Bramy św. Ducha (Glockentor), w 1819 i 1827–1828 rozebrano Bramę Rybacką przy ul. Słodowników, w 1821 Bramę Kotwiczników, w 1826 i 1831 Bramę Szeroką, w 1836 Bramę przy ulicy Zbytki, w 1846 wyburzono bramę przy Dworze Miejskim, w 1848 Basztę Dominikańską oraz fragment murów rozdzielających Stare i Główne Miasto w pobliżu Baszty Jacek, w 1887 Bramę św. Jakuba (wieżyczkę osadzono na kościele św. Jakuba, a elementy kamieniarki pochodzące z portali umieszczono na elewacji Katowni). Zagrożone rozbiórką były także Stągwie Mleczne (1899), w 1903 roku rozebrano fragment Dworu Miejskiego (w celu przedłużenia ul. Ogarnej). Podobny tryb postępowania dotknął także inne budynki, np. rozebrano klasztor podominikański (około roku 1840) i klasztor brygidek (1845), a w 1905 roku pałac Jerzego Augusta Mniszcha przy Długich Ogrodach, Sierociniec (renesansowe detale kamieniarki szczytu i portalu umieszczono w pobliskim gmachu Ubezpieczeń od Ognia). Nastąpiły także przebudowy obiektów zabytkowych, np. w roku 1831 przebudowano Zieloną Bramę (usuwając szczyty i zastępując je attyką, stan pierwotny przywrócono w 1886), w roku 1832 usunięto wieżyczkę wieńczącą Dwór Bractwa św. Jerzego i zdemontowano figurę św. Jerzego (zrekonstruowane w 1882), w latach 1867–1872 przebudowano klasztor pofranciszkański według projektu miejskiego radcy budowlanego Juliusa Alberta Lichta, w znaczący sposób zmieniając wygląd i dyspozycję wewnętrzną budynku. W 1894 roku translokowano Dom Cechowy Młynarzy, ustawiając go na wyspie w pobliżu Wielkiego Młyna. W 1904 całkowicie przebudowano Bramę Krowią.

Przekształceniom podlegały także gdańskie domy mieszczańskie, modernizowano ich fasady i przebudowywano wnętrza, usuwając elementy wystroju (np. klatki schodowe, stropy, drzwi, boazerie, piece). W roku 1822, z inicjatywy gdańskiego miejskiego radcy budowlanego Carla Samuela Helda i z pomocą nadprezydenta von Schön, uratowano przed zniszczeniem fasadę kamienicy przy ul. Chlebnickiej 14 (już wcześniej von Schön sugerował umieszczenie tego obiektu w pracy na temat niemieckiej architektury). Data ta przyjmowana jest za początkową w dziejach gdańskiej ochrony zabytków. Fasady nie udało się zachować in situ, została zakupiona przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III i, po zinwentaryzowaniu, rozebrana i w elementach przeniesiona na Wyspę Pawią koło Poczdamu. Wystrój kamienic był sprzedawany poza Gdańsk lub ulegał zniszczeniu. Na przykład Adam Potocki nabył do pałacu w Krzeszowicach barokowe elementy wystroju sieni kamienicy z ul. św. Ducha 101 (od roku 1949 w Stubie Communis Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zniszczeniu uległa natomiast np. barokowa klatka schodowa z kamienicy przy ul. Piwnej 25 (dom rodzinny J.K. Schultza). Elementy wystroju kamienic przenoszono do innych obiektów w celu uchronienia ich przed zniszczeniem: wiele zabytków kultury mieszczańskiej umieszczono w Ratuszu Starego Miasta (np. wystrój z kamienicy przy Podwalu Staromiejskim 69–70: strop, wykładzina ścian, kominek zamontowany w pokoju burmistrza; w górnej sieni ratusza zamontowano kamienną arkadę z sieni kamienicy przy ul. Długiej 45 oraz malowidła ze stropu pochodzące z kamienicy przy ul. Długiej 39). Do Muzeum Miejskiego przeniesiono wystrój sali I piętra kamienicy przy ul. Długiej 18 (rokokowe boazerie, drzwi, supraportę i piec).

Budowa nowoczesnego systemu wodociągów i kanalizacji, modernizacja ulic (wprowadzenie chodników) oraz chęć poprawy warunków mieszkaniowych przesądziła o wydaniu w 1868 roku nakazu wyburzenia przybudówek i przedproży, planowanego już od 1861 (w Gdańsku było wówczas 603 przedproży i 673 przybudówek). Po roku 1868 rozbierano, sprzedawano, przemieszczano, używano wtórnie balustrady przedproży. W 1881 policja budowlana wydała zezwolenie na zachowanie przedproży i wyraziła zgodę na ich remont w miejscach, gdzie nie kolidowały one z ruchem ulicznym. W roku 1897 nakazano zachowanie przedproży przy wyznaczonych ulicach: Długim Targu, Piwnej, Mariackiej, Chlebnickiej, św. Ducha. W XIX i początku XX wieku pracami konserwatorskimi objęto wiele budowli, m.in. kościół NMP, św. Katarzyny, św. Jana, św. Józefa, poklasztorny kościół w Oliwie, Bramę Wyżynną, Basztę pod Zrębem, Basztę Białą, Zbrojownię, Ratusz Głównego i Starego Miasta, Dwór Artusa, Dom Opatów Pelplińskich, Dom Uphagena. W celu zabezpieczenia niektórych obiektów zabytkowych miasto nabywało je na własność (np. Katownię i Wieżę Więzienną, Basztę pod Zrębem, Dom Angielski). EBSZ

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii