OBOZY JENIECKIE W GDAŃSKU

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >

OBOZY JENIECKIE W GDAŃSKU. Obóz jeńców austriackich, po tzw. wojnie siedmiotygodniowej (16 VI – 23 VIII 1866) Królestwa Prus i jego sojuszników z Cesarstwem Austriackim. Funkcjonował 4 VII – 10 IX 1866 w kompleksie koszarowym na Grodzisku oraz w koszarach Wiebego przy Fleischergasse (ul. Rzeźnicka; koszary). W kolejnych transportach do Gdańska przybyło: 4 lipca – 495 jeńców, 6 lipca – 1201 żołnierzy i 30 oficerów, 8 lipca – 1000 żołnierzy, 10 sierpnia – 1800 żołnierzy; łącznie 4526 jeńców. Część z nich z powodu braku pomieszczeń mieszkalnych w Gdańsku skierowano do obozu w Suchostrzygach pod Tczewem, gdzie pracowali przy budowie szosy (26 zmarłych tam żołnierzy pochowano w osobnej kwaterze w Tczewie, pomnik z roku 1888). Pozostałych zatrudniono m.in. przy budowie linii kolejowej z Oruni do Nowego Portu. Zmarłych na skutek epidemii tyfusu i cholery pochowano w osobnej kwaterze na cmentarzu wojskowym przy obecnej ul. Dąbrowskiego ( cmentarze na terenie Śródmieścia. Zespół przy Grodzisku). Dzięki staraniom władz konsularnych Austrii stanął tam pomnik. Jeńcy, którzy przeżyli, po podpisaniu układu pokojowego prusko-austriackiego, 9 i 10 IX 1866 transportem kolejowym opuścili Gdańsk i powrócili do ojczyzny.

Obóz jeńców francuskich po wojnie Królestwa Prus z Francją (19 VII 1870 – 10 V 1871). Pierwszy transport 600 żołnierzy i 40 oficerów przybył do Gdańska 27 VIII 1870. Jeńców ulokowano w kompleksach fortów i koszar na Biskupiej Górce i Grodzisku. Tam też, oraz w koszarach Wiebego przy Fleischergasse, umieszczono w nieprzystosowanych do tego celu warunkach lokalowych i sanitarnych dalsze grupy jeńców. 25 XII 1870 w Gdańsku przebywało 9150 żołnierzy francuskich. Wiosną 1871 roku epidemia ospy objęła 2700 osób; 574 zmarłych pochowano na cmentarzu garnizonowym przy obecnej ul. Dąbrowskiego. Po zawarciu traktatu pokojowego rozpoczęła się akcja odsyłania jeńców do Francji. W lipcu 1871 w Gdańsku przebywało jeszcze 4200 żołnierzy francuskich. 4 VII 1871 odjechał do Francji kolejny transport 1200 jeńców, w następnych dniach odesłano pozostałych.

Obóz jeńców rosyjskich (wrzesień 1914 – czerwiec 1919, w czasie I wojny światowej), Troyl (Gdańsk-Przeróbka) przy Schaderuten (ul. Promowa). Pierwszych 80 jeńców rosyjskich dotarło do Gdańska z terenu walk w Prusach Wschodnich 1 IX 1914, dzień później ulicami Gdańska i Wrzeszcza (wśród tłumów gdańszczan na chodnikach) przeprowadzono kolejnych 2600 jeńców. Umieszczono ich czasowo w opuszczonych przez wojsko stajniach brygady huzarów przy Hochstrieß (ul. Słowackiego) oraz koszarach w Nowym Porcie, przy Olivaer Straße (ul. Oliwska). Wkrótce jeńców przeniesiono do nowego obozu. Zorganizowany przez kmdt. Gdańska gen. lejtnanta Conrada Bärenfelsa na Przeróbce, w rejonie obecnej ul. Promowej. 15 I 1915 obóz ten uzyskał status obozu pracy. Dzielił się na część A dla oficerów, część B dla żołnierzy i część C – traktowaną jako obóz przejściowy dla nowo przybyłych jeńców. Wojskowa administracja obozu, magazyny, kuchnia i pomieszczenia dla straży obozowej ulokowane były na terenie lądowym, jeńców (początkowo około 3 tysiące) ulokowano w prowizorycznych pomieszczeniach otoczonych ogrodzeniem z drutu kolczastego (100 × 100 m). Kolejne transporty szeregowych i podoficerów umieszczano na wycofanych z eksploatacji barkach, przymocowanych do nabrzeża Martwej Wisły. W szczytowym okresie zasiedlonych było do 30 barek, stojących przy obecnych nabrzeżach: Bytomskim i Krakowskim, każda przeznaczona dla około 150–200 jeńców umieszczonych w ładowniach. Barki wyposażone były w ławy, stoły, natomiast z braku łóżek czy prycz jeńcy spali na wypchanych słomą siennikach, rozkładanych na podłodze. Pomieszczenia posiadały oświetlenie elektryczne, a ogrzewano je za pomocą metalowych piecyków (tzw. kóz). Oficerów ulokowano na cumujących obok barek statkach „Düne”, „Viktoria”, „Hawelpark”. Cisza nocna trwała od 20 do 5. Ocenia się, że jednocześnie w obozie przebywało od 4–15 tysięcy jeńców. Ogólna liczba osadzonych jeńców rosyjskich jest nieznana. Jeńców obowiązywały niskie normy żywieniowe, pogarszające się z każdym rokiem wraz z wprowadzaniem w Niemczech coraz niższych norm przydziałów kartkowych. Sytuację poprawiło uruchomienie w roku 1916 obozowej piekarni. Jeńcy początkowo chodzili w wojskowych mundurach, zużyte części garderoby zastępowano szarymi drelichami. Na terenie obozu istniał szpital z 500 łóżkami, obsługiwany przez rosyjskich lekarzy i sanitariuszy. W 1916 roku obóz podłączono do miejskiej kanalizacji, co poprawiło stan sanitarny i zmniejszyło zachorowalność wśród jeńców. W 1915 uruchomiono świetlicę, ufundowaną przez amerykańską organizację charytatywną YMCA. Wydawana była także drukowana na powielaczu obozowa „Trojlskaja Gazieta”. Zmarłych chowano albo na cmentarzu garnizonowym przy obecnej ul. Dąbrowskiego (29 IX 1929 na ich mogile odsłonięto symboliczny pomnik; prawosławna parafia św. Mikołaja Cudotwórcy), albo też na cmentarzu na Zaspie. Według zachowanej księgi cmentarnej w zbiorowych mogiłach pochowano 664 jeńców. Status obozu pozwalał na zatrudnianie jeńców, którzy za pracę otrzymywali żetony (o wartości od 50 fenigów do 1,3 marki) do kantyny obozowej. Zyski z zatrudniania jeńców trafiały do kasy administracji obozowej. Pracowali w stoczniach, zakładach zbrojeniowych, przy przeładunkach w porcie, browarach, zakładach usługowych, kopali rowy pod instalacje sanitarne i wodociągowe. W czasie pracy poza terenem obozu jeńców obowiązywało noszenie opaski na lewej ręce z napisem Kriegsgefangen. W roku 1915 w filiach obozu, założonych u wynajmujących ich pracodawców, m.in. w zakładach Schichaua w Elblągu, cegielni w Sopocie przy obecnej ul. 23 Marca, wytwórni brykietów torfowych w Redzie, pracowało 2,5 tysięcy jeńców. W chwili kapitulacji Niemiec w listopadzie 1918 w obozie przebywało około 4 tysięcy Rosjan. W grudniu 1918 Niemcy zwolnili 1742 Polaków. Obóz zlikwidowano na początku lipca 1919, po podpisaniu traktatu wersalskiego. Z pozostałych jeńców około 2 tysiące powróciło do Rosji, 200 udało się na emigrację do Europy Zachodniej. MrGl

Podobóz jeniecki w Oliwie, Stalag XX B/Z C, inaczej: Stalag XX B – Zweiglager Danzig-Oliva), na obszarze obecnego Siódmego (VII) Dworu, w rejonie obecnej ul. Rodakowskiego, Norblina i Michałowskiego. Podobóz (filia) obozu jenieckiego z Wielbarka pod Malborkiem (Stalag XX A Marienburg-Willenberg) powstał między końcem lipca a grudniem 1940 roku. Początkowo był przeznaczony głównie dla jeńców belgijskich i francuskich, których zamierzano wykorzystać do pracy przy budowie placówki edukacyjnej Wehrmachtu (Heeres-Kriegsschule) w Strzyży (rejon obecnych ulic Arciszewskiego i Gomółki). W grudniu 1940 przebywało tu 950 jeńców. W związku z planowaną inwazją III Rzeszy na Związek Radziecki w marcu 1941 na tajnej naradzie w Berlinie postanowiono o przyjęciu na teren obejmującego m.in. Gdański XX Okręg Wojskowy około 50 tysięcy przyszłych jeńców radzieckich, z których większość miała trafić do nowego obozu w Toruniu (Stalag 312). Wkrótce okazało się, że dla jeńców radzieckich trzeba będzie przeznaczyć i podobóz oliwski. Dotychczasowych ewakuowano, pierwsze transporty trafiły tu latem 1941 roku. Jeńcy radzieccy pracowali przy budowie dróg, pracach niwelacyjnych na cmentarzu Srebrzysko, w prywatnych firmach produkujących na potrzeby Wehrmachtu. Zimą 1942 roku wybuchła epidemia tyfusu plamistego, opanowana po wprowadzeniu kwarantanny. Strażnikami byli żołnierze starszych roczników z 717. batalionu strzelców krajowych (Landesschützen-Bataillon 717). Podobóz ewakuowano w styczniu 1945, część jeńców w ostatnim etapie (prawdopodobnie późną jesienią 1944 lub na początku 1945 roku) rozstrzelano i pochowano w zbiorowych mogiłach na terenie Doliny Samborowo, odnalezionych w roku 1945 przez władze polskie (zwłoki ekshumowano i pochowano na cmentarzu żołnierzy radzieckich w Sopocie). JDan

Podobóz jeniecki na Biskupiej Górce (Stalag XX B/Z, inaczej: Stalag XX B – Zweiglager Danzig-Bischofsberg). Podobóz (filia) obozu jenieckiego z Wielbarka pod Malborkiem (Stalag XX A Marienburg-Willenberg). Powstał w 1940 roku, prawdopodobnie w lipcu. Przeznaczony był głównie dla jeńców brytyjskich, francuskich i belgijskich, których zamierzano wykorzystać do pracy w przemyśle stoczniowym, w zakładach i prywatnych przedsiębiorstwach na terenie Śródmieścia, w tym przy budowie osiedla mieszkaniowego na Chełmie i jego infrastruktury: wodociągi, kanalizacja, ulice, a także w pracy na roli w okolicach Gdańska. W grudniu 1940 roku liczył 1200 jeńców. Graniczył bezpośrednio z terenami obozu pracy na Biskupiej Górce, w którym przetrzymywano około 200–250 Polaków. Strażnikami w obozie jenieckim byli żołnierze starszych roczników z 717. batalionu strzelców krajowych. Obóz ewakuowano w styczniu 1945 roku. JDan

Obóz jeniecki Gdańsk-Kokoszki, Stalag XX A Burggraben, filia obozu w Malborku dla jeńców francuskich i angielskich. Istniał od wiosny 1941 do marca 1945 roku. W 15 barakach koło stacji kolejowej (przy obecnej ul. Budowlanych), otoczonych ogrodzeniem i posterunkami wartowniczymi, przebywało początkowo do tysiąca jeńców dowożonych codziennie koleją do pracy w gdańskich stoczniach. W sierpniu 1944 wydzielono część baraków dla powstałego tu podobozu KL Stutthof ( obóz Stutthof, podobozy). Zmarłych chowano na miejscowym cmentarzu, po roku 1945 ekshumowano. Obóz upamiętniono okolicznościowym obeliskiem. MrGl

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii