MŁYNISKA

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Dzielnica Młyniska na tle administracyjnego podziału miasta Gdańska
Przebieg granicy dzielnicy Młyniska według statutu dzielnicy z 2014
Dwór w Młyniskach koło Gdańska, ze zbiorów Jacoba Kabruna, około 1800
Robert Assmus, Widok z Młynisk na Gdańsk, 1886; u góry panorama Sopotu, u dołu panorama klifu w Orłowie

MŁYNISKA (Schellmühle), jedna z dzielnic Gdańska ( administracyjny podział), osiedle przemysłowe w rejonie ujścia potoku Strzyży do Wisły. Wedle statutu dzielnicy z 24 IV 2014 roku granicę „ stanowi rozwidlenie Martwej Wisły i Kanału Kaszubskiego na wysokości Nabrzeża Szczecińskiego i Nabrzeża Chemików, dalej biegnie w dół Kanału Kaszubskiego do połączenia z Martwą Wisłą na wysokości Nabrzeża Krakowskiego. Następnie skręca w kierunku południowo – zachodnim do zbiegu ulicy Podstocznej i Rybaki Górne (bez tych ulic), dalej biegnie w kierunku zachodnim do ulicy Gazowniczej (bez tej ulicy) i skręca na północ wzdłuż ulicy Doki (bez tej ulicy). Na wysokości ulicy Robotniczej skręca w kierunku zachodnim do ulicy Jana z Kolna. Dalej biegnie wzdłuż torów kolejowych w kierunku SKM Brzeźno do skrzyżowania z ulicą Reja, skręca na wschód wzdłuż tej ulicy, przechodząc w ulicę Swojską. Na styku z Martwą Wisłą skręca w kierunku północnym i biegnie wzdłuż Martwej Wisły do połączenia z Kanałem Kaszubskim”.

Dawniej osada wokół młyna nad potokiem Strzyża (tuż przy jego ujściu do Wisły), nadanego w 1261 roku przez księcia Świętopełka gdańskim mieszczanom, Gotfrydowi de Wirceburkowi i Johannowi de Rechizowi (z prawem zbudowania drugiego). Od roku 1283 własność opactwa cystersów w Oliwie. W 1486 był tam tartak dzierżawiony przez Gdańsk. W 1515 roku opactwo oliwskie przekazało rodzinie Lange w dzierżawę (prawem emfiteuzy) młyn, tartak, olejarnię oraz 1,5 morgi gruntu. Od 1548 do początku XVII wieku w dzierżawie gdańskiej patrycjuszowskiej rodziny Schelle, z rocznym czynszem w wysokości 8 grzywien i 10 groszy. Nazwisko tej rodziny dało początek niemieckiej nazwie osady (Schellmühle – Młyn Schellego).

W 2. połowie XVI wieku majątek kilkakrotnie powiększany o grunty i pastwiska (1567, 1581, 1594 i 1596) bądź nabywane, bądź poddzierżawione od miasta i opata oliwskiego (łączny wzrost do około 1 łanu, 26,5 mórg i 75 prętów ziemi). W 1577 roku spalone przez wojska Stefana Batorego. Na przełomie XVI i XVII wieku majątek składał się z dworu (przy obecnej ul. Swojskiej 13), ogrodu i pastwisk, tzw. Zakonnych Łąk (te ostatnie po oliwskiej stronie Strzyży, ale grunty Młyniska rozciągały się także po gdańskiej stronie rzeki). Kształt dworu i zarys granic majątku zachował się na najstarszej znanej mapie okolic Gdańska z roku 1601, autorstwa Fryderyka Berndta.

Już wówczas osią osady była droga prowadząca od dworu w Młyniskach ciągiem obecnej ul. Okrąg, Klinicznej, Konarskiego do traktu z Gdańska do Oliwy (obecna al. Zwycięstwa). W 1624 roku kolejny dzierżawca (emfiteuta), kupiec gdański Mattias Krause, wybudował browar. W 1641 w ręku jego syna Jakuba majątek liczył 3 łany i 7 mórg ziemi. W 1655 J. Krause uzyskał od opata oliwskiego Aleksandra Kęsowskiego przywilej na założenie bielarni, gorzelni, karczem i kramów, a także osiedlenia nowych osadników, który z powodu wojny polsko-szwedzkiej w latach 1655–1660 nie został wykorzystany. Po roku 1660 dzierżawa patrycjuszowskiej gdańskiej rodziny Kerschensteinów, w sierpniu 1676 przyjmującej w Młyniskach wizytę królowej Marii Kazimiery (małżonki króla polskiego Jana III Sobieskiego).

Na planie Petera Willera z około roku 1687 z Młyniskami łączył się tzw. Stary (lub Drugi) Legan ( Składy) położony nad Wisłą, w pobliżu ujścia Strzyży: przystań i karczma na drodze wodnej do Gdańska. Od dworu do Starego Leganu biegła wzdłuż południowego brzegu Strzyży droga zwana Grenzweg (Droga Graniczna, bo rozdzielająca grunty gdańskie i klasztorne w Oliwie; obecna ul. Swojska). W 1734 roku, podczas wojny w obronie tronu króla Stanisława Leszczyńskiego, na skutek ataku gdańszczan na pozycje rosyjskie, majątek uległ zniszczeniu, dzierżawa zmieniała właścicieli. Z rąk rodziny Bleckwitzów przejęła ją patrycjuszowska rodzina Schröderów; w 1740 Christian Schröder, późniejszy burmistrz, wydzielił z obszaru Młyniska tzw. Małe Młyniska (Reiherhof, Rejerowo), grunt w połowie drogi między Młyniskami Dużymi a traktem z Gdańska do Oliwy (obecne okolice pętli tramwajowej przy Węźle Kliniczna i część Zielonego Trójkąta). W 1745 roku z rąk Schröderów Młyniska przeszły w ręce armatora i kupca Johanna Phillipa Schultza. W 1772 ostatnim dzierżawcą – emfiteutą – z ramienia opactwa w Oliwie został kupiec Johann Michel Brunn, właściciel pobliskiej posiadłości Brunów.

Po I rozbiorze (1773) i konfiskacie majątków oliwskich obie części Młyniska liczyły łącznie 4 łany i 15 mórg ziemi oraz 27 mieszkańców, głównie robotników zatrudnionych w tartaku, olejarni, browarze i na roli. Majątek, przejęty w zarząd przez pruską Kamerę Wojenną i Domen, pozostawiono w ręku dotychczasowego dzierżawcy, wcześniejsza Grenzweg otrzymała nazwę Wygon. W roku 1773 szyper z Chełmu, Martin Winz zgłosił projekt wybudowania w Młyniskach sztucznego portu, konkurencyjnego dla Gdańska, z wykorzystaniem nurtu Strzyży (kanału około 1,5 km w górę rzeki do Nowych Szkotów). Projekt, rozważany kilkanaście lat, odrzucono z uwagi na dużą różnicę poziomów między punktami skrajnymi (14 stopni nachylenia).

W 1779 dzierżawca J.M. Brunn gruntownie przebudował dwór, olejarnię zamieniono na garbarnię. Po roku 1800 na południe od Małych Młynisk kupiec i przedsiębiorca Jakob Kabrun wzniósł rezydencję (Maison Kabrun), również zaliczaną do obszaru Młyniska. W latach 1803–1805 kupiec z Nowego Portu Matthias Broschke przeprowadził krawędzią nad Wisłą prywatną drogę kołową (opłata 3 gr pruskie za przejazd) z Nowego Portu do Gdańska (obecnie ciąg łączących się niegdyś ulic Starowiślanej, Chodackiego – nazwa od roku 1995, Wiślnej, w kierunku Gdańska przez obecne tereny stoczniowe, ul. Jana z Kolna do Bramy Oliwskiej, od 1814 w rękach miasta, zwanego Broschkischerweg).

Podczas działań wojennych w 1807 roku (Młyniska były bazą szturmu wojsk napoleońskich na wyspę Ostrów) majątek uległ częściowemu zniszczeniu. Przejęty przez Francuzów dwór Brunna zamieniono na wiejską rezydencję gubernatora I Wolnego Miasta Gdańska, gen. Jeana Rappa, który oddał ją do dyspozycji kochance Julii Büttcher. Podczas oblężenia w roku 1813 o rezydencje Rappa i Kabruna toczyły się ciężkie walki, które doprowadziły do ich zniszczenia. Tylko główny dwór Młyniska (dawna rezydencja Brunna, a potem Rappa) został w roku 1820 odbudowany. Nadano mu klasycystyczną formę, zachowaną i obecnie. Po powrocie w 1815 roku w granice Prus majątek został sprzedany: posiadał go lekarz Gottfried Götz (1774 – 1844), do około 1851 posiadała go rodzina Paltow, następnie Franz Jacob Theodor Genschow (7 XII 1819 – 1 I 1890), także właściciel Królewskiej Doliny, i do roku 1892 jego rodzina, w 1914 rodzina Hermannów; dwór wraz z gospodarstwem pozostawał w rękach prywatnych aż do roku 1945).

W 1. połowie XIX wieku nastąpiła powolna odbudowa i rozbudowa osady. W 1820 roku liczyła 9 domów i 49 mieszkańców, w 1885 Młyniska właściwe (bez Rejerowa) liczyły 26 domów, 409 mieszkańców na ogółem 91,7 ha ziemi. Do Młyniska zaliczono wówczas obszar obu majątków (rejon obecnej ul. Klinicznej, Okrąg, Swojskiej; ciąg tych dróg – ulic dopiero na planie z roku 1895 nazwano Schellmühler Weg), ale i dawne Legany nad Wisłą (ul. Wiślna – Neufahrwasserweg i Broschkischerweg) aż po obecną ul. Wielopole (niem. Lauentaler Weg). Ogrodnictwo w Rejerowie (Schnibbe-Handelsgärtnerei przy obecnej ul. Klinicznej / Okrąg 3/6) słynęło z uprawy szparagów ( Georg Schnibbe), pastwiska w Młyniskach właściwych były podstawą cenionej produkcji mlecznej, istniało przetwórstwo drewna i wytwórnie wapna. W 1867 roku w pobliżu przeprowadzono linię kolejową z Oruni do Nowego Portu, w 1889 poprzez Młyniska bocznicę do Portu Wiślanego ( kolej). Zmieniło to charakter z osady rolno-przemysłowej na przemysłową ( przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe). Zlokalizowanie na tak ograniczonym obszarze wielu zakładów produkcyjnych powodowało, że do I wojny światowej właśnie tu wybuchało najwięcej pożarów.

W roku 1885 we wsi istniała jednoklasowa szkoła dla 87 dzieci, zlikwidowana w roku 1907, po oddaniu do użytku nowoczesnej gminnej siedmioklasowej szkoły przy obecnej al. Hallera 14 (obecnie Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka i Centrum Edukacji Nauczycieli). W latach 1899–1902 przez Broschkischerweg poprowadzono linię tramwajową (od 1914 nr 8: od Wielkiego Żurawia przez ul. Jana z Kolna do Nowego Portu; tramwaje). W latach 90. XIX wieku zaczęły kształtować się kolejne ulice, w tym obecna Chwaszczyńska i północna część obecnej Twardej (razem z ul. Chwaszczyńską nosiły wówczas wspólną nazwę: Schellmühler Wiesendamm). Młyniska skanalizowano w początku XX wieku, wystawiając naprzeciwko dworu stację pomp (po likwidacji oczyszczalni ścieków na Ołowiance przepompownia popadała w ruinę, obecnie – od roku 1990 – budynki wyremontowano w ramach działalności firmy Crist, zajmującej się konserwacją, naprawą i budową statków – ul. Swojska 12). 19 XI 1906 część zachodnia Młyniska (15 parcel, powierzchnia 64,53 ha, 88 mieszkańców) włączono do Gdańska; powstała tu kolonia (Reichskolonie). 12 IV 1907 przyłączono do Gdańska kolejną parcelę o powierzchni 2,67 ha,resztę majątku (98 ha) włączono do Gdańska 1 IV 1914.

W okresie 1910–1912 na obrzeżach Młyniska wzniesiono Szpital Położnictwa i Chorób Kobiecych (przy obecnej ul. Klinicznej), pojawiły się także nowe osiedla mieszkaniowe, w tym po roku 1918 tzw. Nowa Kolonia Schichaua: zespół czynszowych robotniczych kamienic w rejonie obecnej ul. Twardej i Okrąg. Wykorzystując zachodnią część ogrodniczego gospodarstwa w Rejerowie, zaprojektowano i wybudowano kameralne osiedle wiejskich, parterowych domków z ogrodami, tworzące uporządkowany geometrycznie zespół budowli nazwany Zielonym Trójkątem (Grünes Dreieck, 1945: Kącik, od 1946: Zielony Trójkąt; Otto Kloeppel), poświęcony 26 IX 1921. W sąsiedztwie osiedla pallotyni umieścili w 1928 roku konwikt dla chłopców, przy oddanej do użytku w końcu sierpnia 1929 Paul-Beneke-Straße (obecnie ul. Marynarki Polskiej), która oddzieliła Zielony Trójkąt od reszty Młyniska. Nowa ulica przejęła rolę Broschkischerweg (włącznie z przejęciem linii tramwajowej nr 8). Po roku 1933 na rogu Paul-Beneke-Straße i przemianowanej na Luderitzstraße (obecnie ul. Załogowa) wybudowano stadion, obecnie obiekt Miejskiego Robotniczego Klubu Sportowego (MRKS).

W 1945 roku poważnie zniszczone, ucierpiały zwłaszcza zakłady zlokalizowane nad Wisłą. W 1936 na mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego w Warszawie obszar ten nazwano po polsku Szelmeja, co w 1945 Zarząd Miasta Gdańska poprawił na Ślemień, rzekomo nawiązującą do części młyna (wału obrotowego). Po wykazaniu, że nazwa ślemień oznaczała niegdyś głównie szubienicę ewentualnie belkę łączącą jarzmo mostu, w 1948 Komisja Główna do Ustalania Nazw Miejscowych przy Ministrze Administracji Publicznej i Regionalna Komisja Ustalania Nazw Miejscowych przy Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie zaaprobowały w 1948 wniosek prof. Stefana Hrabca o przyjęciu nazwy Młyniska (przymiotnik: młyński).

Po roku 1960 na tym terenie zlokalizowano rozległy Zespół Elektrociepłowni Wybrzeże (ul. Swojska 1–6), a reszty przeobrażeń dokonała po 1975 budowa Węzła Kliniczna, która podzieliła dawną Schellmühler Weg (po 1945 ul. Kliniczna) na dwie ulice: Kliniczną i Okrąg. Dwór w Młyniskach (po roku 1945 zamieniony na budynek mieszkalny, w 1973 wpisany do rejestru zabytków) po 1995 roku poddano gruntownej renowacji, obecnie znajdują się tam siedziba Zarządu Elektrociepłowni oraz restauracja. Większość dawnych zakładów z obszaru Młyniska uległa zniszczeniu (np. fabryka chemiczna) bądź likwidacji (np. dawna fabryka zapałek, uruchomiona ponownie 15 XII 1945, do roku 1951 jedna z sześciu fabryk Polskiego Monopolu Zapałczanego, w latach 1951–1954 fabryka Polskiego Przemysłu Zapałczanego, od 1 I 1955 samodzielne przedsiębiorstwo Gdańskie Zakłady Przemysłu Zapałczanego, zaprzestała produkcji w 1986; obecnie teren zajmowany przez market Lidl). Zastąpiły je nowe przedsiębiorstwa (np. produkujący kadłuby statków CRIST). Po 1945 roku do stadionu przy ul. Załogowej (MRKS) dołączył wybudowany w rejonie ul. Twardej stadion Polonii ( Stoczniowca).

Współcześnie Młyniska zachowały charakter dzielnicy przemysłowej (łącznie ze Składami i wyspą Ostrów – terenami stoczniowymi) z niewielkim udziałem komunalnego mieszkalnictwa (Zielony Trójkąt, rejon ul. Twardej). Od połowy 1962 Gdańskie Przedsiębiorstwo Budownictwa budowało tu osiedle dla pracowników Stoczni Remontowej. Podstawowy etap budowy zakończono w 1967, wybudowano cztery budynki 10-pietrowe (566 izb mieszkalnych), jeden 10-piętrowiec o 6 klatkach schodowych (600 izb), cztery budynki 4-piętrowe z 4 klatkami schodowymi (760 izb). 1 IX 1965 oddano do użytku Szkołę Podstawową, 31 I 1967 pawilon handlowy. W 1945-1975 ul. Marynarki Polskiej uzyskała asfalt, dwie jezdnie i oświetlenie. SK

Ulice Młynisk
Ulica Nazwa historyczna Informacje o nazwie współczesnej Uwagi
Chwaszczyńska Bockelmannweg obecna nazwa od 1945
Jana z Kolna Schichaugasse, na pamiątkę Ferdinand Schochaua obecna nazwa od 1945 od nr. 31 do końca, od 19 XII 1985 przedłużona; upamiętnia fikcyjnego polskiego żeglarza z XV wieku, mającego rzekomo dotrzeć do Ameryki przed Krzysztofem Kolumbem
Marynarki Polskiej Paul-Beneke-Weg, na pamiątkę Paula Benekego

od 1945 Narwicka
obecna nazwa od 20 XII 1951 od nr. 132 do końca
Na Ostrowiu obecna nazwa od 27 V 1961
Okrąg Bardewiekweg obecna nazwa od 1945
Mikołaja Reja Leegstrieß obecna nazwa od 1945 od nr. 24 do końca; upamiętnia polskiego poetę i prozaika (1505-1569)
Swojska Schellmühler Weg obecna nazwa od 1945
Twarda Schellmühler Wiesendamm od 1945
Zielony Trójkąt Grünes Dreieck

w 1945 Kącik
obecna nazwa od 1946
Liczba ludności dzielnicy Młyniska
Rok Liczba ludności
2010 3438
2011 3341
2012 3246
2013 3136
2014 3037
2015 2973
2016 2893
2018 2846
RED
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii