KOŚCIÓŁ ZBAWICIELA (I)

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Znak własnościowy kościoła Zbawiciela
Przekrojowy plan kościoła Zbawiciela, 1816
Kościół Zbawiciela około 1915
Kościół Zbawiciela na akwaforcie Bertholda Hellingratha, około 1920
Kościół Zbawiciela, 1928
Trzon dzwonnicy kościoła Zbawiciela, 2015


KOŚCIÓŁ ZBAWICIELA (Salvatorkirche), ul. Zaroślak 18. Zbór na Zaroślaku, tzw. Zewnętrznym, wzniesiono w latach 1633–1635 z inicjatywy pastora z Oruni, Eliasa Hirschfelda, jednocześnie obsługującego kaplicę św. Gertrudy (urządzoną w przeniesionym w 1582 roku do części wewnętrznej tej osady szpitalu św. Gertrudy). Kaplica ta była niewielka i nie wystarczała do obsługi pensjonariuszy przytułku oraz coraz liczniejszych mieszkańców przedmieścia.

Kościół Zbawiciela to pierwszy w Gdańsku od samego początku luterański dom modlitwy, jednocześnie ośrodek ewangelicki parafii dla tej części zespołu miejskiego. Jego budowniczym był Rajnold de Clerck. Powstała budowla jednonawowa, o konstrukcji ryglowej z wieżą, zorientowana równolegle, dłuższym bokiem wzdłuż Kanału Raduni. We wnętrzu znalazły się cenne obrazy, między innymi autorstwa Andreasa Stecha. Pierwszy kościół Zbawiciela został w roku 1656 zburzony przez gdańszczan w ramach przygotowań do obrony przed atakiem Szwedów. Niektóre z elementów jego wyposażenia trafiły wówczas do innych świątyń, ambona do kościoła na Oruni ( kościół Najświętszego Serca Jezusa i św. Jana Bosko), dzwon do Rokitnicy na Żuławach Gdańskich, organy do zboru w Ujeścisku, marmurowa późnorenesansowa chrzcielnica do kościoła w Pruszczu Gdańskim. Misa chrzcielna tej ostatniej, bogato zdobiona scenami biblijnymi i cytatami z Pisma św., przechowywana jest obecnie w gdańskim Muzeum Narodowym i jest jedyną pamiątką po pierwotnym kościele Zbawiciela. Po potopie szwedzkim posługę duszpasterską ponownie przeniesiono do szpitalnej kaplicy św. Gertrudy.

W latach 1695–1697 wybudowano nowy zbór pod wezwaniem Zbawiciela, tym razem na Zaroślaku Wewnętrznym, bezpośrednio nad Kanałem Raduni, na wprost mostu przerzuconego przez ten kanał, u podnóża Biskupiej Górki. Budowniczym świątyni był Barthel Ranisch, najprawdopodobniej według projektu Petera Willera. Obiekt pierwotnie o cechach barokowych, jednonawowy, o konstrukcji ryglowej, otynkowany, zorientowany ze wschodu na zachód, z murowaną wieżą od strony wschodniej, nakrytą hełmem z tzw. latarnią. Do zboru przeniesiono ołtarz i ambonę z kaplicy św. Gertrudy. Na wieży umieszczono zegar z pierwszego kościoła Zbawiciela, z lat 30. XVII wieku. Przy kościele istniał cmentarz, od wezwania zboru zwany z czasem kościołem Zbawiciela (Salwatorem).

Kościół był kilkakrotnie niszczony, podczas oblężeń w latach 1734, 1807 i 1813. W okresie 1807–1813 był zamieniony przez Francuzów na magazyn prochu strzelniczego. Po uszkodzeniach poddawano go gruntowym remontom w 1742 i 1826 roku. Podczas ostatniego nadano mu cechy neogotyckie, a od północy dodano przypory. Długości 42,7 m i szerokości 12,9 m, posiadał trzy wejścia, nawę doświetlały okna, w części ostrołukowe, w części tzw. maswerkowe. We wnętrzu znajdował się strop drewniany, kolebkowy, ponadto dwie empory, zachodnią nad i za ołtarzem oraz wschodnią nad wejściem głównym. Ławki były zwrócone ku ambonie. Kwadratowa wieża z dzwonnicą wznosiła się od strony wschodniej nad wejściem głównym i chórem z organami z 1738 roku (autorstwa gdańskiego organmistrza Andreasa Hildebrandta). Kilkakrotnie zmieniano obraz zdobiący ołtarz główny w prezbiterium od strony zachodniej, od roku 1881 był to obraz Jezus błogosławi dzieci Wilhelma Augusta Stryowskiego, przez pewien czas mieszkańca Zaroślaka. Od 1635 każdorazowy kaznodzieja kościoła był członkiem gdańskiego Ministerium Duchownego ( luteranie), od 1727 posługiwało tu dwóch duchownych. W latach 1789–1796 kaznodzieją (diakonem) był Abraham Friedrich Blech, profesor Gimnazjum Akademickiego.

Zbór w 1945 roku został kompletnie zniszczony. Ocalała tylko podstawa wieży (do II kondygnacji), w 1965 zabezpieczona jako trwała ruina. Po remoncie i adaptacji w roku 1979 znajdował się tu butik pod nazwą Stary Dzwon, następnie Biuro Nieruchomości „Baszta”. SK

Pastorzy kościoła Zbawiciela na Zaroślaku
1635–1641 Elias Hirschfeld
1641–1652 Casper Prüser
1652–1656 Isaac Fabritius (Schmidt)
1711* Constantin Fehlau
1711–1715 Samuel Krüger
1715–1727 Johann David Henrichsdorf
1727–1744 Heinrich Keltz
1744–1754 Johann Gottlieb Pfenning
1755–1776 Reinhold Ernst Scheffler
1776–1812 Johann Jacob Neurähs
1812–1825 Johann Jacob Schalck
1826–1832 Johann Wilhelm Ludwig Bärreysen
1832–1877 Karl Adolph Blech
1878–1911 Alfred Agathon Wilhelm Woth
1911–1940 Bernhard Louis Meyer
1940–1945 Martin Hesekiel
*Kościół odbudowany po zniszczeniach w 1656 roku.
MrGl
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii