KOŚCIÓŁ BOŻEGO CIAŁA (przy ob. ul. 3 Maja)

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Kościół Bożego Ciała, I połowa XVII wieku; fragment obrazu (na wieku instrumentu muzycznego) Widok Gdańska od północnego zachodu (Przypowieść o bogaczu i Łazarzu), przypisywanego Bartholomäusowi Milwitzowi lub Johannowi (Hansowi) Kriegowi (po prawej wieża twierdzy Wisłoujście)
Kościół Bożego Ciała, Der Stadt Dantzigk…, 1687
Kościół Bożego Ciała, 1835, widok od wschodu, akwarela z 1854 wedle rysunku August Lobegott Randt
Reprodukcja rysunku Louisa Friedricha Rudolfa Sy, Kazanie przy kościele Bożego Ciała, około 1865
Kościół Bożego Ciała, 1943–1944
Kościół Bożego Ciała, 2018
Ephraim Kersten, 1683-1691 pastor kościoła Bożego Ciała, po 1691
Pastor Theophilus Jungius, pastor kościoła Bożego Ciała
Pastor Peter Baystrup, pastor kościoła Bożego Ciała, Philip Sauerland 1714

KOŚCIÓŁ BOŻEGO CIAŁA (Heilig-Leichnam-Kirche), przy obecnej ul. 3 Maja. Początkowo kaplica połączona (od zachodu) ze szpitalem Bożego Ciała, wzmiankowana od 1380 roku (obecnie jej pozostałości można znaleźć w prezbiterium). Jako obiekt filialny należała do parafii kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. W 2. połowie XV wieku wybudowano nawę, rozbudowując kaplicę do rozmiarów kościoła. Wielokrotnie odbudowywany po pożarach w XV i XVI wieku. Największe zniszczenie przyniosło profilaktyczne rozebranie przez gdańszczan w 1577 roku prawie w całości, w chwili zagrożenia miasta przez wojska Stefana Batorego ( wojna Gdańska z królem polskim Stefanem Batorym). W roku 1522 w kościele Jakob Hegge wygłosił pierwsze luterańskie kazanie w Gdańsku ( reformacja). Od 1557 kościół protestancki, od 1592 fara ewangelicka ze zbudowaną wówczas zachodnią wieżą. Odbudowa kościoła miała zostać zakończona w roku 1596. Po mianowaniu w 1642 stałego kaznodziei stał się najważniejszą świątynią podmiejską, do której dołączono kilka gmin wiejskich. W XVII wieku pozostał poza nowożytnymi fortyfikacjami Gdańska, od 1655 włączony w obszar objęty fortyfikacjami Grodziska. W roku 1670 odnowiono w konstrukcji szkieletowej wieżę od zachodu, na której umieszczono dzwony i zegar. W latach 1688–1689 Barthel Ranisch wzniósł od północy dobudówkę, ustawioną prostopadle do nawy. W 1707 powstała jedyna w Gdańsku ambona zewnętrzna, dostawiona do południowej ściany nawy. Ozdobiona figurami apostołów, baldachim zwieńczono figurą pelikana karmiącego własną krwią swe dzieci – symbolem Chrystusa. W 1749 roku wybudowano nad prezbiterium w konstrukcji szkieletowej wieżę wschodnią, wkrótce obie wieże obmurowano. W 1762 wybudowano plebanię w południowo-zachodnim narożniku. W roku 1812 w kościele urządzono magazyn wojsk francuskich, po ich odejściu przywrócono funkcje kościoła parafialnego. U schyłku XIX wieku po wschodniej stronie prezbiterium powstała duża parterowa, neogotycka dobudówka, pełniąca funkcję dużej zakrystii, sali parafialnej i tzw. kościoła zimowego. W 1945 został nieco uszkodzony, wyposażenie zostało rozkradzione, 8 VI 1947 poświęcony jako świątynia Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego, stan w 1959 opisano jako zaniedbany. W związku z poszerzeniem ul. 3 Maja w 1962 roku rozebrano neogotycką przybudówkę. Spowodowało to przeorientowanie wnętrza. Ołtarz główny przeniesiony został z prezbiterium i ustawiony na nowym, kilkustopniowym podeście przy południowej ścianie nawy w osi skrzydła północnego.

Rzut kościoła ma formę odwróconej litery „T” o dwóch skrzydłach ułożonych prostopadle względem siebie. Gotycka część zorientowana jest ku wschodowi. Stanowi ją trójprzęsłowa sala i węższe dwuprzęsłowe prezbiterium, z zamknięciem w formie trzech boków ośmiokąta, oddzielone od nawy łukiem tęczowym. Nawa i prezbiterium mają przypory zewnętrzne. W prezbiterium smukłe okna ostrołukowe z neogotyckimi rozetami zamurowane do wysokości 2/5 ze względu na dostawione wcześniej pomieszczenia. Od północy zasłonięte murami zakrystii. W nawie znajdują się okna o zróżnicowanej wysokości, przesklepione ostrołukowo z laskowaniem, bez maswerków. Nawa ujęta od wschodu i zachodu dwiema wieżyczkami o konstrukcji szkieletowej, oblicowanych drobną cegłą i ujętych w narożnikach pilastrami, z fryzem pod hełmem. Dobudowana do zachodniej elewacji nawy kościoła wieża zachodnia ma hełm zaokrąglony ze szpicem i niewielką cebulastą kopułką. Wieża wschodnia oparta jest na murach prezbiterium, ma hełm w formie otwartej latarni ze smukłym szpicem. Na wieży wschodniej znajduje się zegar (trzy tarcze zegarowe) i konstrukcja dzwonna. Do nawy od północy dostawiono poprzeczne barokowe skrzydło (w latach 1688–1689 B. Ranisch) na planie prostokąta, bez podziałów wewnętrznych; w elewacji wschodniej i zachodniej ma ono po dwa trójdzielne okna zakończone spłaszczonym ostrołukiem. Od północy ciekawie ukształtowana fasada, łącząca formy wywodzące się jeszcze z architektury gotyckiej z elementami barokowymi. W fasadzie północnej wejście główne do kościoła ujęte w portalowe obramienie (na portalu data budowy 1688), nad nim osiowo umieszczone, ostrołukowo przesklepione okno. Flankują je dwa wysokie blendy o proporcjach identycznych z oknem. Nad nimi i oknem osiowo umieszczone trzy spłaszczone okulusy (okrągłe okienka). Fasadę wieńczy trójkątny szczyt wysunięty gzymsem przed lico elewacji, wyższy od okapu dachu, o innym nachyleniu niż połacie dachowe. Pod szczytem umieszczony na tarczy herb Gdańska.

Pod podłogą w północnej części skrzydła północnego sklepiona krypta z czterema lunetami, z trumnami z XVIII wieku. Dachy nad nawą i skrzydłem północnym są dwuspadowe, nad prezbiterium – wielospadowy, nawiązujący do ukosów murów, pierwotnie ceramiczne, obecnie wykonane z blachy miedzianej. Nawa, prezbiterium i skrzydło północne przykryte są płaskim stropem. Ponad oknami prezbiterium i (w mniejszym stopniu) nawy widoczne są jednak podpory nieistniejących sklepień. Nie wiadomo, czy sklepień nie wykonano, czy też zostały zniszczone podczas któregoś z pożarów w XVI wieku. Na stropie nawy znajduje się plafon namalowany w 1709 roku przez Krystiana Fryderyka Falkenberga. Do kościoła od zewnątrz przylega wiele dobudówek. Od południa przekryta dachem pulpitowym, drewniana dwukondygnacyjna ambona zewnętrzna, pozbawiona obecnie elementów rzeźbiarskiego wystroju, i podobna w formie drewniana parterowa przybudówka oraz barokowa dwukondygnacyjna plebania, o dwuspadowym ceramicznym dachu ujętym również dwukondygnacyjnymi identycznymi szczytami o łagodnych spływach po bokach zwieńczonych wygiętym gzymsem. Od zachodu dwa szkieletowe dwukondygnacyjne budynki o prostych szczytach. Od północy parterowa zakrystia przy prezbiterium nakryta dachem pulpitowym. Wokół kościoła zachowane są piętrowe budynki dawnego szpitala z połowy XIX wieku, pełniące obecnie funkcje mieszkalne. Z zachowanego w znacznej części wyposażenia kościoła najcenniejszymi elementami są XVII-wieczny ołtarz główny, ambona z roku 1794, chrzcielnica i prospekt organowy (bez instrumentu) na emporze zachodniej z 1766. Zachowała się też dolna kondygnacja pierwotnie dwukondygnacyjnej empory północnej z końca XVII wieku o bogatej snycerce z herbem Gdańska. Szczególnie cennym zabytkiem jest namalowany w roku 1596 obraz Hansa Vredemana de Vriesa Alegoria grzechu i zbawienia. Do 1944 w kościele znajdował się przypisywany Łukaszowi Cranachowi młodszemu portret Filipa Melanchtona, obecnie w Muzeum Narodowym. Przy kościele istniał do 1945 roku cmentarz o tej samej nazwie ( cmentarze na terenie Śródmieścia. Zespół u podnóża Grodziska) oraz przytułek (Heilig-Leichnam-Hospital; szpitale). GS

Luterańscy pastorzy kościoła Bożego Ciała
1577–1592 filia kościoła św. Katarzyny
1592–1602 Abraham Heysichius (Heyse)
1602–1603 Nicolaus Durander
1603–1612 Paulus Wachsmuth
1612–1613 Nikolaus Menselius
1614–1620 Joachim Steigius
1620–1630 Georg Gilbert de Spaignaro
1631–1639 David Huberus
1639–1672 Caspar Bartholdi
1673–1683 Christian Meisner
1683–1691 Ephraim Kerstens
1691–1693 Michael Kempin
1693–1696 Theophilus Jungius
1696–1706 Michael Ulmitz
1706–1709 Ernst Gottlieb Lüschner
1709–1713 Peter Baystrup
1713–1730 Gottfried Neander
1730–1751 Nathanael Becks
1751–1772 Christian Foss
1772 Johann Gottlieb Dragheim
1772–1774 Carl Beniamin Lengnich
1774–1776 Carl Gabriel Brämer
1776–1807 Christoph Gottlieb Krieger
1807–1808 Johann Daniel Schultz
1808 – około 1833 Johann Gottfried Steffen
1834–1836  ?
1837–1839 Jacob August Hermann Hepner
1840–1842 Carl Reiness
1844–1870 Carl August Olaf Tornwaldt
1871–1916 Karl Ludwig Boie
1916–1938 Ernst Hermann Franz Lippky
1939–1945 Heinz Weidemann
MrGl
Proboszczowie parafii polskokatolickiej kościoła Bożego Ciała
1945–1946 ks. Stanisław Piekarz
1948–1950 ks. Tadeusz Zajączkowski
1950–1957 ks. Tadeusz Powąska
1957–1958 ks. Józef Nowak
1958–1961 ks. Stanisław Maćkowiak
1961–1962 ks. Zygmunt Mędrak
1962 ks. Eugeniusz Rosiecki
1962–1998 ks. Marian Lewandowski
1998– ks. Rafał Michalak
RED
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii