KOŚCIÓŁ ŚW. PIOTRA I PAWŁA

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Znak własnościowy kościoła św. Piotra i Pawła
Kościół św. Piotra i Pawła, Der Stadt Dantzigk…, 1687
Kościół św. Piotra i Pawła, widok od strony północno-zachodniej, około 1900
Kościół św. Piotra i Pawła, widok od strony południowo-zachodniej, 1901
Kościół św. Piotra i Pawła fot. Kazimierz Lelewicz,
1953 r.
Kościół św. Piotra i Pawła
(z prawej) i nieistniejące dziś kamieniczki przy ul. Żabi Kruk, widok od strony południowej, 1945–1950
Brama cmentarna kościoła św. Piotra i Pawła,
fot. Kazimierz Lelewicz,
1953 r.
Kościół św. Piotra i Pawła, fot. Jan Bułhak, 1953 r.
Nawa główna kościoła
św. Piotra i Pawła
Kaplica grobowa rodziny Uphagenów w kościele
św. Piotra i Pawła
Godło kalwińskiego kościoła św. Piotra i Pawła, umieszczone na bramie cmentarnej

KOŚCIÓŁ ŚW. PIOTRA i PAWŁA, Stare Przedmieście, ul. Żabi Kruk 3 (do 1945 Poggenpfuhl). Budowę niskiego kościoła o trzech równej wysokości pięcioprzęsłowych nawach i jednonawowym prezbiterium rozpoczęto w latach 1393–1395. Jako filialny względem kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, podlegał tamtejszemu proboszczowi. 29 VI 1424, podczas pożaru Starego Przedmieścia uległ wypaleniu. Środki na odbudowę starano się pozyskać m.in. z otrzymanego w styczniu 1425 roku specjalnego przywileju odpustowego. W roku 1439 Rada Głównego Miasta, dążąc do odbudowy choćby prezbiterium i uczynienia zeń kościoła zastępczego, wyznaczyła tzw. opiekunów. Był to wstęp do samodzielności parafialnej kościoła. W 1440 przesklepiono zakrystię, w 1454 – decyzją biskupa włocławskiego Jana Gruszczyńskiego – został kościołem parafialnym dla Starego Przedmieścia. W roku 1458 cech tkaczy ufundował w kościele kaplicę św. Tomasza, w 1460 cieśle z Lastadii kaplicę św. Andrzeja, w 1484 powstała kaplica Jedenastu Tysięcy Dziewic, w 1500 istniały kaplice św. Anny i cechu rzeźników, do 1579 powstały kaplice św. Jerzego, Najświętszej Marii Panny i Trzech Króli. W latach 1486–1487 zbudowano (od zachodu) charakterystyczną wieżę z przylegającymi do niej kaplicami (zachowana kaplica Uphagenów), podwyższono korpus nawowy, powiększono zakrystię, przebudowano wschodni szczyt prezbiterium. W okresie 1514–1516 – staraniem wywodzących się z patrycjuszowskich rodzin gdańskich proboszczów: Maurycego Ferbera (1512–1515) i Tiedemanna Giesego (1515–1527) – ukończono prace nad gwiaździstym sklepieniem w nawie głównej i kryształowym w nawach bocznych. Budowla (zewnętrznie prostokątna, o stosunku boków 2:5), trójnawowa, z prostokątnym prezbiterium oddzielonym niskim łukiem tęczowym, osiągnęła wymiary 62 × 26, z 41-metrową wieżą, jej budowę przerwała reformacja (nie dokończono nawy południowej prezbiterium). Hasła reformacji głosił w kościele już w roku 1518 mnich Jakob Knade, w odpowiedzi w 1519 powstało przy kościele Bractwo Kapłańskie, mające za cel obronę dotychczasowego Kościoła odnową liturgii. Efektem starań bractwa było zamówienie czterech dzwonów zawieszonych na wieży do 1521 roku i budowa przez mistrza Hansa Haucka z Chojnic organów. 21 III 1521, podczas prac przy wznoszeniu organów w zachodniej części kościoła doszło do zaprószenia ognia i pożaru – spłonęła wieża, spadające dzwony przebiły sklepienie. W sierpniu 1524 luteranie wybrali jako kaznodzieję kościoła (przy proboszczu Tiedemannie Giesem pełnić miał równocześnie funkcję zastępcy) gdańszczanina Ambrosiusa Hütfelda (po studiach teologicznych w Wittenberdze), który opuścił Gdańsk w kwietniu 1526 roku, po interwencji w sprawy wyznaniowe króla polskiego Zygmunta Starego. W 1557 kościół przeszedł w ręce luterańskie. 8 XII 1580 pożar zniszczył nowo odbudowaną wieżę wraz z nowym, wielkim dzwonem, po odbudowie na wieży umieszczono jeden z dwóch w Gdańsku (obok wieży kościoła św. Katarzyny) punktów obserwacji przeciwpożarowej Gdańska, dla Starego Przedmieścia i Spichlerzy. W roku 1579 zlikwidowano kaplicę, w latach 1589–1590 przystosowano do potrzeb nowego wyznania ołtarz główny (początkowo zdemontowany, powrócił bez figury Najświętszej Marii Panny). W 1590 roku przejęli go kalwini, od 1622 był ich głównym kościołem w Gdańsku. W 1592 usunięto konfesjonały i dalsze elementy wyposażenia. Wschodnią część (prezbiterium) wydzielono jako tzw. kościół komunijny; oddzielona od niej emporą z okresu 1766–1769 z organami (zbudowanymi przez gdańszczanina Johanna Friedricha Rhodego) część nawowa spełniała funkcję kościoła wielkiego z centralnym ołtarzem. Podczas oblężenia Gdańska w 1734 roku przez wojska rosyjskie pocisk zniszczył ołtarz; w 1807 roku kościół został zbombardowany przez oblegające miasto wojska napoleońskie i do 1813 służył jako magazyn siana i słomy. W 1813 roku trafiony 20 bombami rosyjskimi (zniszczeniu uległy m.in. ołtarz główny i organy). Wyremontowany w latach 1815–1820, od 1820 pełnił funkcję kościoła gminy kalwińskiej, w 1822 wydzierżawiony na 25 lat przez władze Gdańska pełnił funkcję ewangelickiego kościoła gdańskiego garnizonu. Od 1848 jedyny kościół kalwiński w Gdańsku, czasowo udzielił miejsca na odprawianie mszy przez członków Kościoła Apostolsko-Katolickiego. Ponownie remontowany w latach 1844–1851 (m.in. obniżono do obecnej wysokości mury południowej nawy prezbiterium) i w 1890–1900 (m.in. wymieniono oryginalne szczyty, naprawiono mury zewnętrzne).

W 1945 roku spalony (zawalone górne partie wschodnich szczytów nawy głównej i południowej, zniszczone szczyty wieży, większości sklepień i wyposażenia wewnętrznego, m.in. nowe, zbudowane w 1890 organy). W stanie ruiny pozostawał do roku 1958, kiedy decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej i Miejskiej Rady Narodowej 20 III przekazany gdańskiej kurii biskupiej, ta zaś 14 VI 1958 oddała go wiernym obrządku ormiańskiego (z rektorem ks. Kazimierzem Filipiakiem, przybyłym ze Stanisławowa), był kościołem filialnym w parafii św. Mikołaja. 18 V 1959, po odbudowie, poświęcono i udostępniono ową kaplicę (w dawnej zakrystii, w północno-wschodniej części kościoła), w której umieszczono przywieziony przez ks. Filipiaka obraz Matki Boskiej Łaskawej (kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej z XVIII wieku, wykonana dla Stanisławowa, w 1937 ukoronowana przez prymasa polskiego Augusta Hlonda, obecnie w nawie północnej kościoła). W latach 1959–1972, bez zgody władz (do roku 1967 planujących zaniechanie odbudowy i uczynienia z kościoła rezerwuaru cegły gotyckiej), zabezpieczano ruiny i odbudowano najmniej zniszczoną nawę północną (w 1964 poświęcono ołtarz główny). 24 XII 1976 podczas wichury zawaliła się część szczytowa remontowanej wieży (przebijając sklepienie i część północnej nawy), odbudowę ukończono w roku 1977. 28 V 1979 bp Lech Kaczmarek ustanowił kościół siedzibą parafii. W 1982–1984 przykryto dachem nawy, w 1985 oszklono okna i przystąpiono do uporządkowania nawy głównej i południowej, w 1986 odbudowano mury wewnętrzne prezbiterium. Przeniesiony z kościoła św. Brygidy marmurowy ołtarz Ecce Homo został początkowo ustawiony w kaplicy północnej (bez figury św. Andrzeja, z dodaniem drewnianych, snycerskich uszaków, przywiezionych ze Stanisławowa), następnie przestawiony do nawy południowej jako ołtarz pod wezwaniem św. Andrzeja (z ustawieniem figury św. Andrzeja na zwieńczeniu, bez uszaków ze Stanisławowa). 17 V 1998 abp Tadeusz Gocłowski poświęcił dwa nowe dzwony ufundowane przez katolików z Austrii, wykonane przez firmę Janusz Felczyński i s-ka z Przemyśla. 20 X 1999 proboszcz (od 1995) Cezary Anusewicz mianowany został przez prymasa Józefa Glempa proboszczem wspólnoty ormiańskiej przy kaplicy Matki Boskiej Łaskawej. 13 VII 2006 poświęcono ołtarz św. Klemensa Dworzaka, ufundowany przez polskich piekarzy i cukierników, z wykorzystaniem portalu z kościoła św. Bartłomieja i obrazem Wojciecha Czerniawskiego. 9 IX 2006 rekonsekracji kościoła (będącej symbolicznym zakończeniem odbudowy) dokonał abp Tadeusz Gocłowski i uruchomiono iluminację gmachu. Po obu stronach fasady zachodniej kościoła zachowały się dwie bramy prowadzące niegdyś na teren kościelny, o bogatej kamieniarce. 28 V 1979 roku erygowano parafię św. Piotra i Pawła (z obszarów wyłączonych z parafii św. Mikołaja, św. Ducha i św. Ignacego).

Pastorzy kościoła św. Piotra i Pawła
1552 Johann Reinhard
1553, 1558 Valentius Ernestius
1562–1565 Johann Möller
1570–1591 Petrus Holfius
1592–1611 Adrian Pauli
1611–1628 Christoph Copius
1629–1630 David Stollius
1630–1651 Albertus Nicklassius
1651–1653 Johannes Cäsar
1653–1674 Tobias Sellius
1674–1684 Adrian Pauli
1686–1703 Emanuel Sostmann
1704–1725 Gerhard Wildermann
1725–1734 Ludwig Wolters
1735–1749 Adrian Heinrich Fabricius
1749–1751 Sylvester Lürsenius
1752–1762 Ludwig Reinhard Kleinschmidt
1762–1781 Johann Heinrich Röper
1781–1801 Samuel Ludwig Majewski
1802–1803 vacat
1804–1814 Peter Jacob Buchan
1814–1820 vacat, remont kościoła
1821–1831 Franz Bellair
1838–1844 protestancki kościół garnizonowy, kapelani wojskowi
1844–1850  ?
1850–1873 Friedrich Stosch
1876–1902 Johannes Karl Hoffmann
1902–1908 Hans Nandé
1909–1945 Erwin Pritzell
MrGl
Proboszczowie kościoła św. Piotra i Pawła
1958–1976 ks. Kazimierz Filipiak (rektor)
1976–1982 ks. Herbert Scharmach (1976–1979 wikariusz ekspozyt, następnie proboszcz)
3 II 1982 – 30 VI 1991 ks. Jerzy Kownacki (administrator do 5 VI 1986, następnie proboszcz)
30 VI 1991 – 20 VIII 1995 ks. Stefan Pasternak
20 VIII 1995 – ks. Cezary Annusiewicz
MrGl
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii