KOŚCIÓŁ ŚW. KATARZYNY ALEKSANDRYJSKIEJ

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Znak własnościowy kościoła św. Katarzyny
Kościół św. Katarzyny, Barthel Ranisch, 1695
Kościół św. Katarzyny, Der Stadt Dantzigk..., 1687
Kościół św. Katarzyny, Johann Carl Schultz, 1850
Elewacja wschodnia kościoła św. Katarzyny, 1901
Kościół św. Katarzyny, widok od strony południowo-zachodniej, 1903
Pożar kościoła św. Katarzyny 3 VII 1905, widok od strony obecnych ul. Igielnickej i Stolarskiej
Gaszenie pożaru kościoła św. Katarzyny 3 VII 1905, widok od strony obecnej ul. Na Piaskach
Po ugaszonym pożarze 3 VII 1905, widok od strony Hali Targowej
Wnętrze kościoła
św. Katarzyny, 1907 r.
Wnętrze kościoła
św. Katarzyny, 1941 r.
Szczytnice gotyckie kościoła św. Katarzyny, fasada wschodnia, fot. Kazimierz Lelewicz, 1946-1953
Fresk w kościele św. Katarzyny przed odbudową ze zniszczeń wojennych,
fot. K. Lelewicz, 1950
Fresk w kościele św. Katarzyny przed odbudową ze zniszczeń wojennych,
fot. K. Lelewicz, 1950
Pożar kościoła 22 V 2006, widok od strony obecnej ul. Rajskiej
Pożar kościoła 22 V 2006, widok od strony od strony Hali Targowej
Kościół św. Katarzyny od strony południowo-wschodniej, 2012
Carillon w kościele
św. Katarzyny


KOŚCIÓŁ ŚW. KATARZYNY ALEKSANDRYJSKIEJ, Stare Miasto, ul. Profesorska 3 (do 1945 Professorgasse, od profosów, ludzi Kościoła po złożeniu ślubów). Powstał w początku XIII wieku jako murowany, od roku 1227 parafialny dla miasta lokacyjnego na prawie lubeckim i jego patrymonium (z wyjątkiem grodu i podlegających mu osad, kościół Bożej Rodzicielki Marii). Stąd też w XIII wieku św. Katarzyna uchodziła za patronkę Gdańska; jeszcze w XIV wieku godłem w pieczęci Starego Miasta była postać św. Katarzyny. Miejsce m.in. wystawienia w 1266 roku na widok publiczny zwłok księcia Świętopełka, proboszcz Luther pełnił urząd kanclerza księcia Mściwoja II, który po 1271 w charakterze uposażenia nadał kościołowi wieś Wrzeszcz. 28 VI 1298 w kościele sprawował sądy książę Władysław Łokietek. W jego wnętrzu rozegrały się szczególnie krwawe wydarzenia związane z rzezią Gdańska z 1308, wówczas też uszkodzony. Po powstaniu Głównego Miasta i kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (1343–1344) doszło do sporu o filialną podległość powstałego przed rokiem 1342 kościoła św. Gertrudy, rozstrzygniętego 11 VI 1363 przez komtura gdańskiego na niekorzyść proboszcza św. Katarzyny. W ramach rekompensaty przyznano mu jednak zwierzchność nad budowanym od około 1370 kościół św. Jana, następnie także kościół św. Bartłomieja na lokowanym w roku 1380 Młodym Mieście, do 1394 sprawował także zwierzchność nad szpitalem św. Elżbiety, nad pokutnicami i brygidkami. Od połowy XIV wieku urząd proboszcza obsadzany był przez duchownych blisko związanych z zakonem krzyżackim (przed 1387 proboszcz Piotr z Grodkowa był sekretarzem wielkiego mistrza krzyżackiego Winricha von Kniprode) lub duchownych członków zakonu (np. w 1395 proboszczem był Arnold Stapel, kapelan wielkiego mistrza Konrada von Jungingen, w latach 1402–1416 biskup chełmiński). Proboszczowie pełnili także od końca XIV wieku funkcje oficjałów biskupów włocławskich (osób sprawujących kościelne funkcje sądowe), przy kościele funkcjonowała szkoła parafialna (w roku 1422 wzmiankowano „starą szkołę”, szkoła św. Katarzyny). W nieznanych okolicznościach kościół otrzymał dochody (w całości lub części) ze wsi Pręgowo, Siedlce, Jasień, Ujeścisko, Szadółki, Piecki, Kiełpino, Rutki i Schönwiese (zaginione, koło Ostrowitego nad Motławą), o które procesował się następnie z pokutnicami. W 2. połowie XIV wieku przebudowany, wzniesiono bezwieżowy korpus halowy złożony z trzech naw, jednonawowe prezbiterium zamknięte wielobocznie od strony wschodniej, a także zakrystię i od strony południa – kruchtę. Nie brak opinii, że początkowo trzy nawy miały układ bazylikowy, przekształcony pod koniec XIV wieku w halowy. W 1. połowie XV wieku dostawiono do korpusu nawowego, od strony południowej i północnej, kaplice (m.in. należącą do cechu stolarzy Starego Miasta). Około roku 1450 od strony zachodniej dobudowano masywną wieżę z kaplicami bocznymi, podwyższoną w latach 1484–1486 do obecnej wysokości i przykrytą dachem siodłowym (w 2. połowie XVI wieku, obok kościoła św. Piotra i Pawła, jeden z dwóch punktów obserwacji przeciwpożarowej Gdańska). Jednonawowe dotąd prezbiterium powiększono o nawy boczne różnej szerokości, z wciągniętymi do wewnątrz przyporami. Ściana wschodnia prezbiterium otrzymała nową aranżację, na którą składały się trzy szczyty, każdy o odmiennej kompozycji. W dekoracji płaszczyzn szczytów zastosowano system sterczynowo-blendowy, przy czym najstarszy z nich, południowy, wyróżniał się rytmem wielobocznych filarów zakończonych sterczynami w pozostałych szczytach, z końca XV wieku, zastosowano już blendy zamknięte łukiem zdwojonym i w kształcie oślego grzbietu. W tym okresie powstały także mała i duża zakrystia, podwyższenie kaplic bocznych do wysokości naw i przesklepienie części nawowej. Od 1525 roku kościół należał do gminy luterańskiej (pierwszym kaznodzieją był Jakob Hegge). W roku 1575 uruchomiono na wieży zegar tarczowy, w 1634 wieża otrzymała barokowy hełm (konstrukcję wykonał zapewne Jakob van den Block), wysmuklający dotychczasową masywną bryłę poprzez zastosowanie zwieńczenia w formie podwójnej latarni, a także niższych wieżyczek narożnych. Od początku XVII wieku we wnętrzu dominował ołtarz główny ze snycerką wykonaną w warsztacie Simona Hoerle oraz obrazami Antona Möllera i jego warsztatu. W roku 1654 prospekt małych organów ozdobiono obrazem Bartholomäusa Milwitza Wjazd Chrystusa do Jerozolimy (po renowacji w 1996 na emporze). Od 1738 działał na wieży carillon. Wieża i dach spłonęły 3 VII 1905 od uderzenia pioruna, odbudowane do 1908 roku (z nowym carillonem, wywiezionym do Niemiec w 1942). W okresie 1944–1945 część cenniejszego wyposażenia ukryto w okolicach Gdańska, we wsiach Lisewo i Lichnowy oraz w Kończewicach na Żuławach, sam kościół pozbawiony został sklepień, których zawalenie zniszczyło pozostawioną część wyposażenia; zniszczeniu uległ hełm wieży.

Przejęty w 1945 roku przez karmelitów z prowincji polskiej (formalnie po odbudowaniu w początku lat 70. XX wieku). Podczas odbudowy w końcu lat 40. XX wieku odkryto w prezbiterium i na filarach międzynawowych pozostałości średniowiecznych malowideł ściennych. W roku 1953, pod naporem sztormowego wiatru, zawalił się południowy szczyt prezbiterium oraz pozostałości sklepień. Po 1956 założono na koronie murów żelbetowy wieniec stabilizujący konstrukcję, następnie według projektu Kazimierza Macura odbudowano dachy i szczyty. Na początku lat 70. XX wieku przywrócono sklepienia naw bocznych, w 1979 osadzono na wieży zrekonstruowany hełm i odtworzono tarczę zegarową. W latach 1980–1982 prowadzono prace nad pozostałymi sklepieniami, w 1987 zakończono odnawianie prezbiterium. W 1989 roku otrzymał nowy carillon (pierwszy koncert 31 VIII 1989). W 1996 na najwyższej kondygnacji wieży oraz sąsiadującym poddaszu otwarto Muzeum Zegarów, w którym zgromadzono zabytkowe mechanizmy czasomierzy z całego regionu ( Muzeum Historyczne Miasta Gdańska).

22 V 2006 roku pożar strawił dachy kościoła oraz elementy drewniane wieży, zawaleniu się spalonego rumowiska do wnętrza zapobiegła wytrzymałość betonowego stropu nad sklepieniami (dachy odbudowano w 2009, wieże w 2011). Z ołtarzy średniowiecznych zachował się późnogotycki ołtarz Koronacji Najświętszej Marii Panny, ufundowany około roku 1515 przez cech rzeźników dla własnej kaplicy, po powojennej odbudowie do roku 1984 zastępujący ołtarz główny, obecnie przy filarze nawy południowej. W obecny ołtarz główny wmontowano w 1987 ocalałe obrazy dawnego ołtarza z początku XVII wieku (m.in. główny obraz ze sceną ukrzyżowania, w którym tło dla dramatu stanowi panorama ówczesnego Gdańska). Z innego gotyckiego ołtarza Boga Ojca zachowało się malowane retabulum z 2 parami skrzydeł (obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie), do kościoła wróciła w roku 1982 malowana predella z przedstawieniem Chrystusa Bolesnego, Marii i św. Jana Ewangelisty. W 1986 zrekonstruowano na łuku tęczowym gotycką grupę rzeźbiarską Pasja, datowaną na około 1510 rok. Z epitafiów zachowało się barokowe Johanna Mochingera z 1663 oraz Jana Heweliusza, ufundowane przez jego prawnuka Daniela Gottloba Davissona w 1780. Z renesansowego, drewnianego i polichromowanego epitafium Jakuba Schmidta umieszczono w roku 1997 na wschodniej ścianie prezbiterium rzeźbioną ramę, którą uzupełniono w 2003 obraz Sąd Ostateczny, namalowany przez Antona Möllera, przechowywany dotąd w Muzeum Narodowym. Po pożarze w 2006 roku ocalałe wyposażenie przewieziono do gdańskich muzeów i poddano zabiegom konserwatorskim. JBP

Pastorzy kościoła św. Katarzyny Aleksandryjskiej
1555 Gregorius Wagner
1557–1559 Johannes Fritsch
1559–1560 Benedictus Morgenstern
1562 Martin Bretschneider
1562–1565 Heinrich Ringius
1565–1569 Johannes Möller
1569–1590 Christian Hoffmann
1591–1602 Samuel Lindemann
1603–1604 Nicolaus Hartmann
1605–1626 Daniel Dilger
1626–1628 Hermann Rathmann
1628–1637 Michael Blanck
1638–1652 Johann Mochinger
1652–1653 Johann Fabricius (Schmidt)
1653–1657 Walther Magirus
1657–1676 Michael Falck
1676–1701 Andreas Barth
1701–1729 Johann Falck
1730–1734 Christian Bernhard Blücher
1734–1743 Gottlieb Richter
1743–1750 Johann Ludwig Nothwanger
1750–1761 Johann Beniamin Dragheim
1761–1790 Johann Conrad Eichhorn
1790–1798 Carl Gabriel Beniamin Bremer
1798–1809 Jacob Weichbrodt
1809–1828 Benjamin Friedrich Blech
1829–1831 Emanuel August Lebrecht Pohlmann
1832–1859 Gottlieb Ferdinand Borkowski
1860–1880 Julius Reinhold Schaper
1881–1913 Friedrich Richard Ostermeyer
1913–1920 Ernst Otto Blech
1920–1945 Friedrich Reimer
MrGl
Rektorzy kościoła św. Katarzyny Aleksandryjskiej
1947–1954 Anioł Henryk Urbański OCarm.
1954–1955 Jakobin Tadeusz Czyżowski OCarm.
1955–1957 Spirydion Kazimierz Pityński OCarm.
1957–1964 Serapion Piotr Żuk OCarm.
1964–1965 Romuald Henryk Doroszczenko OCarm.
1965–1970 Tymoteusz Jan Nizioł OCarm.
1970–1976 Telesfor Stanisław Biedroń OCarm.
1976–1977 Pius Józef Mroczek OCarm.
1977–1980 Stanisław Edward Kaczorek OCarm.
1980–1985 Anzelm Leopold Rachlewicz OCarm.
1985–1988 Łukasz Wincenty Semik OCarm.
1988–1991 Emilian Józef Mazurek OCarm.
1991–1994 Łukasz Wincenty Semik OCarm.
1994–1997 Włodzimierz Durbas OCarm.
1997–2006 Łukasz Wincenty Semik OCarm.
2006– Tadeusz Popiela OCarm.
GSZ
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii