KOŚCIÓŁ ŚW. JANA CHRZCICIELA I ŚW. JANA APOSTOŁA

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Znak własnościowy kościoła św. Jana
Kościół św. Jana,
Barthel Ranisch, 1695
Kościół św. Jana, Der Stadt Dantzigk..., 1687
Kościół św. Jana,
F.L. Meyer, ok.1870
Kościół św. Jana, 1901
Kościół św. Jana, widok od południa, 2013
Wnętrze kościoła św. Jana
Fresk odsłonięty w kościele św. Jana


KOŚCIÓŁ ŚW. JANA CHRZCICELA I ŚW. JANA APOSTOŁA, Główne Miasto, ul. Świętojańska 50 (do 1945 Johannisgasse). Zbudowany w 1344 roku dla dzielnicy powstałej po włączeniu do Głównego Miasta terenów wcześniej należących do dominikanów (między ul. Szeroką a Starym Miastem). Dzielnicę tę, od wezwania kościoła, nazywano niekiedy Świętojańską. Początkowo niewielka kaplica o konstrukcji szkieletowej, położona w pobliżu narożnika obecnych ulic Świętojańskiej i Minogi. Budowę właściwego kościoła rozpoczęto około roku 1370. Początkowo filia kościoła św. Katarzyny, w 1456 uzyskał rangę świątyni parafialnej północnej części Głównego Miasta. Wzniesiony z trójnawowym korpusem i trójnawowym prezbiterium. Początkowo planowano wzniesienie niższego kościoła, zdecydowano się jednak na zbudowanie wysokiej hali. W roku 1465 zakończono przesklepianie wnętrza i kościół otrzymał niemal obecny kształt, z wyjątkiem wieży, której budowę przerwano wskutek zakazu Krzyżaków i zbudowano dopiero po wojnie trzynastoletniej. Korpus kościoła jest trójnawową, czteroprzęsłową halą. Nawa poprzeczna – z obu stron wysunięta o jedno przęsło przed boczne ściany budowli. Prezbiterium ma trzy nawy i trzy przęsła. W jego wschodniej ścianie znajdują się dwie wieżyczki schodowe. Od zachodu do korpusu przylega wieża na planie zbliżonym do kwadratu z wieżyczką schodową przy północnej ścianie. Na ośmiobocznych filarach wspierają się sklepienia gwiaździste z żebrem przewodnim. Siły ze sklepień są przenoszone przez zewnętrzne przypory. Od północy do prezbiterium przylega zakrystia z dwuprzęsłowym sklepieniem, podobnym do sklepień samego kościoła. Między zakrystią a północnym ramieniem transeptu znajduje się dawna Biblioteka Zachariasza Zappio z 1690 roku. Zdobi ją bogate sklepienie kryształowe. Do południowego ramienia transeptu jest dobudowana kaplica. Z powodu nieprawidłowego wykonania fundamentów wkrótce po wybudowaniu pojawiły się poważne problemy konstrukcyjne, kilka razy dochodziło do poważnych katastrof. 20 I 1543 roku w wyniku pożaru wieży stopieniu uległy dzwony, uszkodzony został zegar. W 2. połowie XVII wieku bliskie zawalenia się było prezbiterium. Od XVI wieku do 1939 przeprowadzono wiele prac wzmacniających fundamenty, mury i sklepienia. Nie usunięto jednak głównej przyczyny problemu, czyli zbyt płytkiego posadowienia ław i stóp fundamentowych. Działka kościoła była otoczona murem z bramami od południa i zachodu, do kościoła ze wszystkich stron przylegały parterowe i piętrowe przybudówki. W XIX wieku większość murów i dobudówek rozebrano, zastępując je metalowo-ceglanym ogrodzeniem. Od 1. połowy XVI wieku służył luteranom, którzy wyposażyli go w wiele dzieł sztuki. W latach 1943–1945 przeprowadzono prace, które częściowo zabezpieczyły je przed zniszczeniem. Większość zabytków ruchomych została zdemontowana i ukryta poza Gdańskiem (m.in. główne i boczne organy, drewniana empora z nawy południowej z barokową dekoracją malarską i rzeźbiarską, ambona, chrzcielnica, liczne epitafia, obrazy, rzeźby, świeczniki, blakiery).

Wiosną 1945 roku spłonęła więźba dachowa wraz z sygnaturką wieży. Runęła część sklepień prezbiterium: środkowe przęsło południowej nawy, dwa wschodnie przęsła środkowej nawy i przęsło wschodnie oraz część środkowego przęsła północnej nawy. Zawaliły się sklepienia transeptu: dwa pola północne i pole środkowe. Zniszczeniu uległa również wschodnia część sklepienia zakrystii. Po zakończeniu działań wojennych ostatni niemiecki pastor przekazał formalnie budowlę polskiemu pastorowi luterańskiemu, przybyłemu z Warszawy. Faktu tego nie uznały władze polskie, przejmując kościół na podstawie dekretu o mieniu poniemieckim na własność państwową. Urządzono w nim lapidarium (miejsce przechowywania fragmentów rzeźb odnajdywanych w ruinach), wykorzystywany był jako miejsce kręcenia scen do filmów wojennych (np. serialu Kolumbowie Janusza Morgensterna). W 1948 roku wzmocniono północno-wschodni narożnik prezbiterium, ratując go przed zawaleniem. W roku 1952 naprawiono dachy naw, w latach 1967–1971 powstał dach wieży oraz klatka schodowa i żelbetowe stropy tej części budowli. W 1965–1985 wzmacniano fundamenty filarów, zrekonstruowano sklepienia. Przeprowadzenie tych prac uratowało budynek, ale brak stałego gospodarza spowodował dalsze straty. Największą z nich było zawalenie się 1 V 1986 filara nawy północnej wraz z częścią sklepień. Filar i sklepienie odbudowano jeszcze w tym samym roku, ale przy tej okazji obetonowano wszystkie pozostałe filary zachodniego korpusu. Dopiero od roku 1991 własność gdańskiej diecezji Kościoła katolickiego. Jej gospodarzem został proboszcz kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, który doprowadził do renowacji byłej Biblioteki Zappio i zakrystii, poświęconych 20 IV 1992 i funkcjonujących jako kaplica, m.in. duszpasterstwa środowisk twórczych oraz Kaszubów i Mniejszości Niemieckiej. Dalszymi pracami zajęło się Stowarzyszenie Odbudowy Gotyckiego Kościoła św. Jana w Gdańsku i Nadbałtyckie Centrum Kultury (NCK). Instytucja ta podjęła się dalszej odbudowy. W 1996 roku zostały wzmocnione fundamenty wschodniej zagrożonej części, rozpoczęto prace przy zachowanych we wnętrzu zabytkowych elementach dawnego wyposażenia, przy ołtarzu głównym wzniesionym w latach 1599–1612 przez Abrahama van den Blocka, przy barokowym nagrobku Nathanaela Schrödera w południowej nawie prezbiterium, kamiennych płytach nagrobnych oraz przy polichromiach na ścianach i filarach. Wzmocniono ściany i sklepienia, zrekonstruowano brakujące maswerki w oknach. Do zabezpieczonego wnętrza powracały zabytki przechowywane w innych świątyniach (m.in. barokowa krata schodów prowadzących do biblioteki, gotycki krucyfiks z belki tęczowej i jeden z dzwonów). Mimo nadal trwających prac konserwatorskich kościół jest wykorzystywany jako sala wystawowa i koncertowa, służy od roku 1998 także Duszpasterstwu Środowisk Twórczych Archidiecezji Gdańskiej, m.in. w 2006 odbyły się w nim spektakle teatralne X Festiwalu Szekspirowskiego. W 2008 specjalnym aneksem wydłużono okres użytkowania kościoła przez NCK do 50 lat, z działającym tu Centrum św. Jana. JASZ

Pastorzy kościoła św. Jana Chrzciciela
i św. Jana Apostoła
1550 Simon
1558–1560 Martinus Heldt
Samuel Gebelius
1569–1607 Johannes Hutzing
1608–1623 Enoch Hutzing
1624–1659 Johann Jakob Cramer
1660–1672 Abraham Heyse
1672–1680 Christian Obmuth
1680 Salomon Möller
1681–1698 Martin Krüger
1698–1707 Johann Strauss
1707–1726 Johann Hermann Nothwanger
1726–1750 Carl Ernst Kettner
1750–1756 Paul Świetlicki
1756–1775 Nathanael Friedrich Kautz
1776–1807 Gabriel Gottlieb Vogt
1807–1812 Johann Christoph Heinrich Vogt
1812–1853 Daniel Friedrich Rösner
1853–1881 Jacob August Hermann Hepner
1884–1907 Bernhard Julius Theodor Hoppe
1907–1912 Oscar Auernhammer
1912–1928 Friedrich Wilhelm Schwandt
1929–1945 Paul Hensel
MrGl
Rektorzy kościoła św. Jana Chrzciciela
i św. Jana Apostoła
1991–1998 ks. Stanisław Bogdanowicz
1998– ks. Krzysztof Niedałtowski
AGK
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii