JELITKOWO

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Molo w Jelitkowie
Dom Zdrojowy w Jelitkowie
Restauracja Parkowa
w Jelitkowie, lata 60. XX wieku
Ulica Bałtycka w Jelitkowie
„Duch Gdańskiej Architektury”, Gdański Festiwal Rzeźby z Piasku na plaży w Jelitkowie, 2009

JELITKOWO (1480 Glottkow, 1570 Jalatkow, 1599 Glettkau, od 1949 urzędowo: Jelitkowo), część jednostki pomocniczej Gdańska (dzielnicy) Żabianka-Wejhera-Jelitkowo-Tysiąclecia ( administracyjny podział)

Wieś należąca do opactwa cystersów w Oliwie, u ujścia do Zatoki Gdańskiej Potoku Oliwskiego, wzmiankowana od 1480 roku. W roku 1570 zajmowała obszar około 60 ha, zamieszkiwało tu 20 rybaków i 20 zagrodników. W latach 1611–1616, przy podziale dochodów opactwa oliwskiego na części, z których oddzielnie dochody miały przypadać opatowi oraz konwentowi, jurysdykcję nad wsią otrzymał konwent. Zniszczona w 1734 przez wojska rosyjskie, do pogłębienia zapaści przyczyniła się też postawa konwentu cystersów oliwskich, niewyrażającego zgody na zmniejszenie opłat. Skarżącemu się na to sołtysowi Tessmerowi, który w okresie 1734–1749 w ogóle nie był w stanie zebrać od mieszkańców jakichkolwiek podatków, w 1752 roku zagrożono wygnaniem. W początku XIX wieku wieś znajdowała się na obszarze I Wolego Miasta Gdańska (WMG), stanowiąc jego północną granicę. Dowodnie w 1822 funkcjonowała tu szkoła. W latach 1877–1878 dawny trakt łączący wieś z Oliwą zmieniono w ulicę (obecna ul. Pomorska). W roku 1869 w 12 domach zamieszkiwało 207 osób, w 1877 w 19 domach – 257 osób. W 1884–1904 zbudowano większość zachowanych do dziś domków rybackich przy obecnej ul. Bałtyckiej. 1 IV 1907 wieś została przyłączona do Oliwy. W roku 1908 uzyskała z nią połączenie tramwajowe (zachowała się oryginalna poczekalnia, obecnie pawilon gastronomiczny). W 1912 na brzegu Zatoki Gdańskiej wzniesiono umocnienia wojskowe, tzw. Linker Nebenstand der Dorfbatterie (lewe boczne stanowisko baterii wiejskiej), dla 4 haubic 280 mm (opuszczonych po demilitaryzacji II WMG). W latach 20. XX wieku wybudowano ul. Bursztynową, łączącą wieś z Sopotem. W 1925 roku postawiono kaplicę (w jej miejscu w 1979 wybudowano kościół św. Apostołów Piotra i Pawła). Od 1 VII 1926 (wraz z Oliwą) włączone w granice administracyjne miasta Gdańska. Nie doszło do realizacji planowanego wówczas wybudowania w Jelitkowie osiedla mieszkaniowego typu „miasto-ogród” (zachowały się projekty Ottona Kloeppela). Po II wojnie światowej rozważano nadanie polskiej nazwy Głodkowo, w roku 1949 przyjęto obecną nazwę. Po 1945 przy ul. Bałtyckiej 5 uruchomiono Szkołę Podstawową nr 25 (z klasami I–IV), zamkniętą w 1960. W 1976 roku oddano do użytku hotel Posejdon (ul. Kapliczna 30; zob. też hotele), w 1985 hotel Marina (na części dawnych terenów Kolonii Domków Weekendowych; hotele). Funkcjonują także: hotel Moris (ul. Bursztynowa 10), Dom Wypoczynkowy „Rzemieślnik” (ul. Piastowska 206), Dwór Prawdzica (ul. Piastowska 198); w roku 2011 wybudowano przy ul. Jelitkowskiej 23 Centrum Obsługi Ruchu Turystycznego (czterokondygnacyjny obiekt biurowo-usługowy). Od 2005 na terenach między Parkiem Nadmorskim im. Ronalda Reagana a lasem wydmowym, przy ul. Wypoczynkowej 6–16, powstaje osiedle Neptun Park (na 671 mieszkań), przy ul. Piastowskiej 197 Apartamenty Nadmorskie, na granicy z Sopotem, przy ul. Jelitkowskiej, powstają Apartamenty przy Plaży (6 budynków trzykondygnacyjnych, 250 luksusowych mieszkań).

Młyn. W 1609 roku w części wydzierżawionej od cystersów przez gdańszczanina Georga Heina wybudowano młyn do przemiału kości; dzierżawca otrzymał prawo wzniesienia letniej rezydencji z ogrodem. W 1611 przebudowany na tartak, sprzedany w 1622 gdańszczaninowi Reinholdowi Wolffowi, w 1637 nabyty przez Oscara Konstantina Holtena (1600 Gdańsk – 4 IV 1638), syna rajcy i burgrabiego gdańskiego Waltera Holtena. W 1652 roku po przebudowie pracował jako kuźnica stali, stanowiąc własność Friedricha Ehlera, właściciela Konradshammer. W 1656 był młynem papierniczym (prowadzili go: Nicolaus Taube, w 1672 Honholt, w 1734 Sebastian Schrepmeger). Zniszczony przez wojska rosyjskie podczas oblężenia Gdańska w 1734. Odbudowany, nie przynosił dochodów z uwagi na nieobniżenie opłat przez cystersów, na co w 1749 skarżył się jego właściciel Mathias Linkg. W latach 1749–1750 w posiadaniu Lincha Pächtera, po jego bankructwie nabyty w roku 1752 przez Abrahama Teuberta i przebudowany na kuźnicę miedzi, następnie żelaza w rękach kolejnych właścicieli (m.in. 1765–1792 kowala złota Gottfrieda Krügera). W 1801 roku nabyty przez radcę konwentu Friedricha Wilhelma von Ankuma (1747–1828 Gdańsk), w 1804 przebudowany na tartak i młyn kaszowy. Popadł w ruinę, w roku 1830 miejsce sprzedane przez gdańskiego kupca handlującego zbożem i członka Rady Miejskiej Theodora Wilhelma von Ankuma (9 III 1782 Gdańsk – 18 III 1865 Gdańsk), syna Friedricha, mistrzowi młynarskiemu Johannowi Heinrichowi Drinckgerowi, zlicytowane, w 1847 nabyte zostało przez mistrza młynarskiego Falka, który uruchomił tu młyn zbożowy o 3 kołach. W latach 1858–1866 właścicielem był Adolf Tochow, w końcu XIX wieku pracował jako młyn prochowy w posiadaniu rodziny Kamerke. Wykupiony w okresie II WMG przez zarząd kąpieliska, użytkowany w celach rekreacyjnych, po II wojnie światowej zdewastowany i rozebrany w latach 50. XX wieku. Zachował się tylko mostek z tamą i upustem przy stawie z wysepką uporządkowaną w okresie 1978–1979 (skrzyżowanie ul. Pomorskiej i Jelitkowskiej).

Kurort. Najmłodsze kąpielisko gdańskie, od około 1875 roku odwiedzane przez mniej zamożnych letników. W 1893 przy wylocie Brösenerstraße (następnie Kapellenstraße, obecnie ul. Kapliczna) powstało pierwsze kąpielisko, uruchomione przez Reinholda Kamerkego, właściciela młyna oraz zbudowanych przy nim trzech gospód i sklepu. Do wzrostu popularności przyczyniło się połączenie w 1908 z Oliwą linią tramwajową. W roku 1909, po rozbiórce prowizorycznej zabudowy kąpieliska, władze gminy w Oliwie wybudowały przy plaży dom zdrojowy (Kurhaus) z restauracją, bufetem kawowym i dużymi salami przeznaczonymi do odpoczynku podczas brzydkiej pogody (dzierżawcy: w 1914 Oscar Kock, w 1928 Lucas Wenz), drewniane łazienki dla pań i panów oraz molo z platformą, do której przybijały statki żeglugi przybrzeżnej z Gdańska i Sopotu. Projekt hali powstał w pracowni oliwskiego architekta Kurta Arnheima. Budynek otoczony został położonym metr niżej tarasem ziemnym, usytuowanym w taki sposób, aby nic nie zakłócało widoku kontemplującym go przez olbrzymie okna kuracjuszom. Część północna otrzymała duże, przeszklone okna, otwierające widok na trzy strony: na morze i zalesione oliwskie wzgórza. Wraz z domem kuracyjnym założono niewielki, zaprojektowany w swobodnych formach park. Do jego atrakcji, poza widokiem na morze, należał widok na otoczony starymi drzewami młyn i staw młyński, które zostały włączone do kompozycji, a także przepływający nieopodal Potok Oliwski, przez który przerzucono malownicze drewniane mostki. W północnej części parku założono korty tenisowe. W północnej części Jelitkowa powstała Wochenendkolonie Glettkau-West (Kolonia Domków Weekendowych Jelitkowo-Zachód). Właścicielami kolejnego domu kuracyjnego: Ostsee-Hotel przy Brösenerstraße 1 byli: w roku 1910 Ferdinand Nötzel (dzierżawcą był Stephan Jäger), w latach 1914–1925 Theodor Fox. Wzdłuż brzegu, w stronę Sopotu i Brzeźna, poprowadzono nadbrzeżną promenadę, przy której dla wygody spacerowiczów ustawiono ławki (biegła przez środkową aleję południowej części obecnego parku). Podczas styczniowego sztormu w 1914 część kąpieliska uległa zniszczeniu. Odbudowano molo i łazienki, do hali plażowej dobudowano drewniane, parterowe skrzydło z dużymi przeszklonymi oknami, osłaniające kuracjuszy przed chłodnymi północnymi wiatrami, przed nim urządzono ogródek kawiarniany. Tworzyły go posadzone regularnie lipy, pod którymi ustawiano składane meble, u nasady mola drewniane ławki. Obecnie ubytki drzewostanu i nowe nasadzenia zatarły dawny układ przestrzenny. Molo spacerowe, łazienki i przeszklone skrzydło hali plażowej nie istnieją, dom zdrojowy, w którym obecnie mieści się restauracja Parkowa (wcześniejsza nazwa: Szalanda, obecna od roku 1993, ul. Pomorska 57), został mocno i nieumiejętnie przebudowany. O dawnej świetności parku przypominają tylko rzędy wspaniałych formowanych lip na wschodnim tarasie – pozostałość ogródka kawiarnianego. KR

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii