DZWONY

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >

DZWONY GDAŃSKIE. Najstarsza znana wzmianka dotycząca obecności dzwonów na obszarze obecnego Gdańska pochodzi z powstałego około 1300 roku tekstu przechowanego w tzw. „Epitafium księcia Świętopełka”, w którym opisano pogrzeb tego władcy w 1266 roku: kondukt pogrzebowy dotarł do klasztoru cystersów w Oliwie przy biciu klasztornych dzwonów.

W 1347 roku goszczący w Gdańsku arcybiskup Niku (Armenia) Stefan przyznał 40 dni odpustu każdemu, kto podczas wieczornego bicia w dzwon kościoła Najświętszej Marii Panny odmówi Zdrowaś Mario. Z tego okresu pochodził romański dzwon z sygnaturki Nad Kazalnicą w tym samym kościele, nieco młodszy, ale także datowany na XIV wiek, mógł być dzwon zegarowy (zniszczony w 1942). Umowa pomiędzy proboszczem kościoła NMP a Radą Miasta z 1363 roku wspominała dzwonnicę i dzwonnika, który pełnił funkcję nauczyciela w szkole mariackiej. Fakt istnienia osobnego urzędu świadczy o wysokiej randze zespołu dzwonnego w funkcjonowaniu parafii. Najstarszym zachowanym obecnie dzwonem z kościoła NMP jest Osanna z 1373, który po pęknięciu przelano ponownie w 1632 roku. Na płaszczu zachowującym starą inskrypcję dodano wówczas napis wspominający śmierć „ojca ojczyzny” króla Zygmunta III Wazy. Kolejnymi dzwonami, które weszły w skład zespołu wieżowego kościoła NMP, były: Apostolica (1383), Sybilla (około 1400), Dominicalis (1423), Ave Maria (1445), Gratia Dei (1454), Ferialis (1463). Największy z nich, dzwon Gratia Dei, odlano między św. Marcinem (11 listopada) a Bożym Narodzeniem (25 grudnia) 1453 i zawieszono go w roku następnym (1454). Jego płaszcz ozdobiono reliefowymi przedstawieniami Chrystusa Zmartwychwstałego i Maryi. W 1462 roku Ave Maria zastąpił dzwon zwany Długim lub Ziemskim. W sumie w skład zespołu głównej wieży wchodziło siedem dzwonów.

W 1394 roku w przywileju dla szpitala św. Elżbiety po raz pierwszy w pisanych źródłach zostały wspomniane dzwony kościoła św. Katarzyny, które dzwoniąc na sumę miały obwieszczać koniec śpiewów i modłów jego podopiecznych. Na XIV wiek datowany był dzwon z sygnaturki tej świątyni. Z 1494 roku pochodził wielki dzwon zwany Maria lub Osanna (przelany ponownie w 1669 po pęknięciu). W skład zespołu dzwonów kościoła św. Katarzyny wchodziły także Katharinen (przelany w latach 1640), Dominicalis, Missalis, Elisabeth Maria (przelany 1769 przez Carla Gottfrieda Anthony’ego), Sygnarek i Mały Sygnarek, zegarowy (1530). Również na 1494 rok datowany jest dzwon Ehre Gottes z kościoła św. Bartłomieja. W 1491 roku ulano dzwon dla kościoła św. Józefa, na XV wiek datowano także najstarszy dzwon z kościoła św. Jakuba.

Pierwsza wzmianka o dzwonach miejskich pochodzi z 1410 roku, kiedy po klęsce Krzyżaków pod Grunwaldem zaczęto bić w Dzwon Rady na Ratuszu Głównego Miasta. Zwyczajowo obwieszczał on zakończenie obrad Rady Miejskiej, wzywał ludność na odczyty uchwał, a także inaugurował i kończył Jarmark Świętego Dominika. Za obsługę dzwonu ratuszowego rajcy płacili tragarzom węgla. Aż do 1561 roku, kiedy zamontowano na wieży carillon, Ratusz Głównego Miasta miał także dzwon zegarowy, obsługiwany przez mechanizm zegara.

W przypadku najstarszych dzwonów identyfikacja warsztatów ich wytwórców nie jest możliwa, zapewne były to importy z terenów Niemiec lub Niderlandów. Możliwe, że pierwsze dzwony odlewano w Gdańsku już w XIV wieku, znane są bowiem cztery dzwony z terenów Pomorza z herbem wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego i prawdopodobnie z herbem Gdańska (dwa krzyże, jeszcze bez korony; ewentualnie może chodzić o herb Elbląga). Przełom XIV i XV wieku był okresem intensywnego rozwoju odlewnictwa w Gdańsku, na co wskazuje liczba warsztatów odlewniczych (szacowana na około 25) oraz znane z archiwów ratusza w Szczecinie i kroniki magdeburskiej (Magdeburger Schoppenchronik) informacje o zamówieniach dzwonów u gdańskich odlewników: Hans Karsow około połowy XV wieku wykonał dzwon dla katedry św. Ottona w Szczecinie, mistrz Hinrike van Dantzke w 1468 roku odlał dzwony dla katedry w Magdeburgu oraz dla tamtejszego kościoła św. Jana.

Od 1405 roku wytwórcy dzwonów wchodzili w skład cechu konwisarzy. W XV wieku można stwierdzić już zwyczaj ozdabiania dzwonów inskrypcjami modlitewnymi (Dominicalis, Gratia Dei, Ferialis), a także początki zwyczaju podpisywania się przez twórców: wytwory oznaczano gmerkami, pierwszym udokumentowanym wytwórcą podpisanym imieniem i nazwiskiem jest zaś Peter Vinger, autor Ferialisa (1463, kościół NMP).

W dobie nowożytnej dzwony dla gdańskich kościołów i obiektów municypalnych odlewano przede wszystkim w miejscowych warsztatach. Nowożytne odlewnictwo dzwonów w Gdańsku zapoczątkował Gerhard Benningk, protoplasta jednej z trzech najważniejszych gdańskich rodzin ludwisarskich. Rodziny Benningków (działającej w Gdańsku w latach 1539–1670; carillony Ratusza Głównego Miasta; Fontanna Neptuna), Wittwercków (działającej w Gdańsku w latach 1664–1787; carillony Ratusza Głównego Miasta; kościół św. Jakuba) i Anthonych (działającej w Gdańsku w latach 1733–1802; Carl Gottfried Anthony) wykonywały większość dzwonów dla Gdańska, a także innych ośrodków w Polsce i poza jej granicami (Prusy Wschodnie, ziemie rosyjskie). Pierwsza miejska ludwisarnia mieściła się przy Bramie Na Zbytkach (Ketterhagertor, bramy miejskie), którą powierzono w 1529 roku Peterowi Gawenowi, twórcy dzwonu Tuba Dei dla kościoła św. Piotra i Pawła (1521). Gdańskie odlewnictwo skupiało się jednak przy zachodniej Bramie Św. Ducha (Glockentor, po 1945 Brama Ludwisarska; bramy miejskie; Świętego Ducha, ulica), gdzie mieściła się większość warsztatów ludwisarskich (między innymi Anthonych). Swój warsztat miał tutaj co najmniej od 1543 roku mistrz Andreas Lange.

Z XVI wieku pochodzi kolejny ważny zespół dzwonny z kościoła św. Jana. W jego skład wchodziły: dzwon zegarowy (1543, Andreas Lange), Tuba Domini (1564, Gerhard I Benningk), dzwon z maskami (1556), Osanna (1556, Gerhard I Benningk), Apostolica (1587, Herman Benningk). Około 1660 roku do zespołu dodano Dzwon Brygidy, według podania ufundowany przez Zachariasza Zappio po śmierci córki Adelgundy. W XVI wieku dzwony zawisły także w kościołach św. Piotra i Pawła (tzw. Martin, Lowis Frarin z Bruggi, 1529), św. Barbary (Gerhard II Benningk, 1587). W 1598 roku po przebudowie Ratusza Głównego Miasta w południowo-zachodniej wieży umieszczono Die Glocke der armen Sünder (dzwon biednych grzeszników), czyli Dzwon Skazańców, używany zwykle podczas egzekucji. Wiek XVII przyniósł upowszechnienie dzwonów w gdańskich kościołach i rozbudowę zespołów. Z tego czasu pochodzi kolejny większy zespół dzwonny (złożony z pięciu instrumentów) z kościoła św. Mikołaja, odlanych w latach 1679–1779. Sześć dzwonów (w tym zegarowy) do końca XVII wieku zyskał kościół św. Bartłomieja, pięć dzwonów mieściło się również w kościele św. Piotra i Pawła.

Rola dzwonów. Dzwony kościelne od średniowiecza służyły przede wszystkim regulacji życia religijnego parafian. Specjalną instrukcję dotyczącą gry na dzwonach wydano w 1463 roku dla kościoła NMP. Wymieniono w niej trzy rodzaje wydobywania dźwięku: poprzez kołysanie, bicie oraz bajrowanie (rytmiczne uderzanie sercem). Odpowiednie kombinacje metod gry oraz użycie właściwych dzwonów oznajmiało konkretne święta lub czas odmówienia modlitwy. Najbardziej reprezentacyjnym dzwonem używanym podczas głównych świąt był w tym kościele Gratia Dei. Kolejną instrukcję bicia w dzwony dla tego kościoła wydano w 1612 roku.

Dzwony kościołów NMP, św. Katarzyny, św. Jana, św. Bartłomieja i św. Piotra i Pawła były także używane w wypadku alarmów pożarowych, ważnych wydarzeń (na przykład śmierć króla, Jarmark św. Dominika, wybory do Rady itp.) oraz w celu ostrzegania przed burzami.

Straty wojenne. Na mocy rozporządzenia Hermanna Göringa z 15 III 1940 roku (Richtlinien für geschichtliche und künsterische Bewertung der durch die Verordnung vom 15. März 1940 in Anspruch genommennen Bronzeglocken), nakazującego przeprowadzenie ewidencji oraz konfiskaty dzwonów z terenów Rzeszy oraz ziem wcielonych i okupowanych, w 1942 roku dzwony z gdańskich kościołów zarekwirowano i przetransportowano do składnicy zlokalizowanej w hucie pod Hamburgiem. Rozporządzenie z 1940 roku nakazywało zaszeregowanie dzwonów do 4 klas (A–D): dzwony klasy A, odlane po 1850 roku, przeznaczano na natychmiastowe przelanie, natomiast zabytki (dzwony średniowieczne i nowożytne – klasy B i C, egzemplarze szczególnie cenne – klasa D) składowano w celu sukcesywnego przetapiania w ramach potrzeb. Część z zarekwirowanych gdańskich zabytków ocalała, jednak nie powróciły już na swoje miejsce. Obecnie ocalałe dzwony z kościoła św. Jana (Tuba Domini i mały dzwon z maskami) oraz z kościoła NMP (Dominicalis) wchodzą od 1954 roku w skład zespołu wieżowego kościoła NMP w Lubece (tam także dzwony z carillonu kościoła św. Katarzyny, carillony). Kolejny dzwon z kościoła NMP (Osanna) od 1952 roku znajduje się w St. Andreaskirche w Hildesheim. Jedyny niezarekwirowany dzwon z kościoła NMP, Gratia Dei, spadł i rozbił się w trakcie pożaru kościoła w 1945 roku. Z rozbitych fragmentów w 1970 roku firma Felczyńskich z Przemyśla wykonała nowy odlew, nie zachowując jednak starych zdobień i dokładnych parametrów. Obok niego zawisł także nowy dzwon Ave Maria (2600 kg). Wśród dzwonów nieprzetopionych i nie zwróconych do Gdańska są także dwa z kościoła Bożego Ciała, przekazane do Muzeum Hanzeatyckiego Domu Gdańskiego w Lubece (Johann Gottfried Anthony: 1733 i 1758), oraz dzwon z kościoła św. Mikołaja (Absalon Wittwerck 1679) mieszczący się w St. Maria Kirche w Kassel.

Wśród dzwonów, które ocalono przed wywozem i które pozostają na swoim dawnym miejscu są trzy z kościoła św. Mikołaja (dzwon Beniamina Wittwerka z 1704, Johanna Gottfrieda Anthony’ego z 1756, Emanuela Wittwercka z 1779), dwa dzwony z kościoła św. Trójcy w Oliwie (dzwon zegarowy Gerharda II Benningka z 1619 i Jan Chrzciciel Gerharda III Benningka z 1637), dzwon z pierwszego kościoła jezuitów Gerharda II Benningka z 1615 roku oraz dzwon Absaloma Wittwercka z 1693 (oba w kościele św. Ignacego Loyoli), dzwon z kaplicy św. Anny (Johann Gottfried Anthony, 1745; kościół i klasztor franciszkanów św. Trójcy). W 2012 roku po renowacji wieży kościoła św. Jana na swoje miejsce wrócił tamtejszy dzwon zegarowy (Andreas Lange, 1543), po 1945 roku przechowywany w Ratuszu Głównego Miasta. Istnieją także zachowane dwa dzwony pochodzące z obiektów świeckich: na wystawie w Ratuszu Głównego Miasta tzw. Dzwon Skazańców z południowo-zachodniej wieży (Gerhard II Benningk, 1598) oraz dzwon z sygnaturki dworu Uphagena (Dolne Miasto) (Gerhard III Benningk, 1668), który umieszczono tam około 1800 roku (wcześniejsza lokalizacja pozostaje nieznana). ALL



Zestawienie istniejących do dziś zabytkowych gdańskich dzwonów*
Nazwa Miejsce pochodzenia Rok Waga i wymiary Inskrypcja Wytwórca Uwagi
Osanna kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny 1373, przelany w 1632 3100 kg O REX GLORIAE CHRISTE VENI CVM PACE M / anno qVo e Vlta patrlae pater Ibat eoDeM prIstInae ego sCIssae par noVa fVsa fVI przetop. Ludwik Wichtendal zarekwirowany w 1942, od 1952 w St. Andreaskirche w Hildesheim
Dominicalis kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny 1423, przelany 1719 6500 kg, obecnie 7850 kg X / bis C / quater M / semel I / ter formo rut essem contra dampna gregis egiis magni tuba regis przetop. Beniamin Wittwerck zarekwirowany w 1942, od 1954 w kościele Najświętszej Marii Panny w Lubece
Gratia Dei kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny 1454, przelany w 1970 6500 kg, obecnie 7850 kg GRATIA DEI VOCOR / O König der Ehren, Jesu Christe kumb in dem Frieden / O Jungfrau Maria, bitte vor die Christenheit przetop. Felczyńscy w Przemyślu zniszczony w pożarze w 1945
[zegarowy] kościół św. Jana 1543 wysokość 0,89 m
średnica 1,23 m
Gades wort bleft eviglych, ven ander lude slapen so moyck vaken / an[n]o mdxxxxiii // meister andreas lange Andreas Lange podpisany imieniem i nazwiskiem oraz gmerkiem; późnogotycki ornament roślinny
Tuba Domini kościół św. Jana przelany w 1564, następnie w 1740 2400 kg
wysokość 1,66 m
średnica 1,65 m
DE BASU GOTTES ZU RUFFEN, WIE IM ALTEN, UND MIRAKUL IM NEUEN TESTAMENT ZUM EWANGELIO WELCHES EINE KRAFFT GOTTES IST, ZUR SELIGKEIT ALLEN […] MIT GOTTES HÜLFFE GOSS MICH GERHARDT BENNINGK ZU DANZIG 1564 // LOBET DEN HERRN IN DEN VERSAMLVNGEN // VORSTEHERN VSELBIGER ZEIT WAREN MICHAEL SCHWEDE BALTHASAR ELERT BAVVERWALTER MICHAEL LANGWALD przelany ze starszego dzwonu przez Gerharda I Benningk; ponownie przez Johanna Gottfrieda Anthony’ego kabłąki korony i płaszcz zdobione główkami aniołów; zarekwirowany w 1942, obecnie w kościele Najświętszej Marii Panny w Lubece
mały dzwon z maskami
(mały dzwon ziemski)
kościół św. Jana 1556, przelany 1735 wysokość 1,16 / 0,905 m
średnica 1,11 m
GOTT WIRDT GELOBET MIT GESANG / MIT HARPFEN CIMBELN GLOCKENKLANG // VORSTEHERE SELBIGER ZEIT WAREN – MICHAEL SCHWEDE BAVVERWALTER GOTTLIEB HAGEDORN BALTHASAR ELERT HIERONYMVS MORING // MIT GOTTES HVLFE HAT MICH / GEGOSSEN / JOHANN GOTTFRIED ANTHONY / IM JAHR 1735 przelany przez Johanna Gottfrieda Anthony’ego zdobiony maskami; zarekwirowany w 1942, obecnie w kościele Najświętszej Marii Panny w Lubece
[dzwon] kościół św. Mikołaja 1679 wysokość 1,23 / 0,92 m
średnica 1,34 m
PROTVNC PRORIS GEDANEN DEN ME REPARAVIT LARGA MANVS POPVLI CVRAQE CONTVS SVB REGIMINEOR P. F. IVSTI SLOWIKOWSKI CONGREGA S. F. H. B. AD ME POPVLVM VT AVDIANT SERMONES MEOS DEVT ANNO 1679 MEN. DECEM. // MIT GOTTES HVLFE GOS MICH ABSALOM WITWERK G[E]DANI Absalon Wittwerck zdobienia motywami masek i roślinnymi; plakieta z przedstawieniem mnicha trzymającego otwartą księgę, plakieta z Chrystusem Zmartwychwstałym oraz ze św. Mikołajem; zarekwirowany w 1942, obecnie w St. Maria w Kassel
[dzwon] kościół św. Mikołaja 1704 średnica 0,385 B[ENIAMIN] W[ITTWERCK] ME FECIT ANNO 1704 // SEDATE MORTIS AVGORES JESV MATRSIQVE DOLORES Beniamin Wittwerck zdobienia motywami roślinnymi
[sygnaturka] kościół św. Mikołaja 1779 wysokość 0,29 m
średnica 0,31 m
SOLI DEO GLORIA ME FECIT IMMANVEL WITTWERCK GEDANI AN[NO] 1779 Emanuel Wittwerck plakieta z wyobrażeniem ptaka oraz plakieta z postacią kobiecą z przepaską na czole i rękami złożonymi do modlitwy; ornament rokokowy
[dzwon] kościół św. Mikołaja 1756 średnica 0,63 m SIT NOMEN DOMINI BENEDICTVM FVDIT ME JOH[ANN] GOTTFR[IED] ANTHONY 1756 Johann Gottfried Anthony zdobienia maskami, fryzem roślinnym, plakieta z herbem Gdańska oraz gmerk, pod którym znajduje się napis WALGEBAVDE
[sygnaturka] Dworek Uphagena (od około 1800, wcześniejsza lokalizacja nieznana) 1668 wysokość 0,58 m
średnica 0,57 m
GIB FRIEDE HERR ZV VNSEREN ZEITEN / G[ERHARD] B[ENNINGK] ANNO 1668 Gerhard III Benningk zdobienia motywami masek i roślinnymi
[dzwon] kościół Bożego Ciała 1733 wysokość 0,46 / 0,335 m
średnica 0,47 m
MIT GOTTES HILFE GEGOSSEN IN DANZIG A[NNO] 1733 / GABRIEL: IANTZEN / THEOPHILVS: SCHVLTZ / JOHANN CHRISTOPH: BAVMANN / FRIEDRICH HOECHSTER / ANNO 1733 Johann Gottfried Anthony zdobiony fryzem roślinnym; obecnie w Haus Hansestadt Danzig w Lubece
[dzwon] kościół Bożego Ciała 1758 wysokość 0,52 / 0,38 m
średnica 0,58 m
HEILIGER LEICHNAM // VORSTEHERE / EPHRAIM BVSCH / GABRIEL LORENTZ BRAEMER / JOHANN FRIEDRICH DINGEN BAVVERWALTER / JOHANN DOBBRICK // ME FEC[IT] JOH[ANN] GOTTFR[IED] ANTHONY: 1758 Johann Gottfried Anthony plakieta z Grupą Ukrzyżowania; obecnie w Haus Hansestadt Danzig w Lubece
[dzwon] kaplica św. Anny przy kościele św. Trójcy 1745 wysokość 0,31 m
średnica 0,35 m
ME FEC[IT] J[OHANN] G[OTTFRIED] ANTHONI Johann Gottfried Anthony zdobiony fryzem złożonym z motywu ogniw i wpisanych w nie krzyży
*Z wyłączeniem dzwonów carillonowych.
ALL
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii