DOLNE MIASTO

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Dolne Miasto (po lewej)
i Długie Ogrody (po prawej), nr. 16 zaznaczono kościół św. Barbary, 1656
Dolne Miasto (po lewej)
i Długie Ogrody z kościołem św. Barbary, fragment planu Gabriela Bodenehra Starszego z 1720
Ulica Łąkowa, widok od strony południowej, 2009
Ulica Śluza na Dolnym Mieście
Kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny na Dolnym Mieście
Centrum Sztuki Współczesnej „Łaźnia” w dawnym budynku łaźni miejskiej przy ul. Jaskółczej
Śluza Kamienna na Dolnym Mieście, widok z bastionu Żubr (Tur)

DOLNE MIASTO (1640 nova urbs, 1687 Neustad – Nowe Miasto; 1646 Lege Stadt – Dolne Miasto; 1657 Nieder-Stadt, od 1684 Niederstadt – Dolne Miasto), południowo-wschodnia część historycznego Gdańska. Od zachodu ograniczone Nową Motławą ( Motława), od południa i wschodu fortyfikacjami bastionowymi ( fortyfikacje), od północy Szkocką Groblą ( Długie Ogrody). Początkowo obszar łąkowy, nabyty między rokiem 1338 a 1341 przez Główne Miasto od rycerza Piotra z Kacka, nadane w 1346 przez Radę Miejską gdańskim rzeźnikom i nazwane Świńskimi Łąkami (w 1455 sweyne wiesen). Część terenu pokrywał lasek (w 1385 nemus), łączący się z laskiem na Spichlerzach, później oddzielony tzw. Świńskim Rowem (w 1399 fossa porcorum). W początku XVII wieku miejsce wypasu bydła i trzody mieszkańców Długich Ogrodów. Przechodziła tu droga (wygon), biegnąca orientacyjnie po linii obecnych ulic: Szopy – Toruńska – Kurza – Reduta Wyskok. Z chwilą zagrożenia Gdańska w efekcie wojen polsko-szwedzkich do 1636 roku otoczone nowoczesnymi fortyfikacjami ( Śluza Kamienna), które w konsekwencji spowodowały wejście Dolnego Miasta w skład historycznego Gdańska. Słabo jeszcze zamieszkany obszar wykorzystywano w momentach szczególnych: w końcu 1. połowy XVII wieku powstały domy dla zakaźnie chorych, na rogu obecnej ul. Radnej (w 1763 Pestilenzgasse (Zarazy)) i Zielonej (Letzter Graben, od roku 1881 Grüner Weg). Od 1637 roku zabudowa przybrała uporządkowany charakter po przyjęciu w 1650 roku planu Georga Telliora. Wykopano kanały, wzdłuż których przeprowadzono ulice. Główne kanały, biegnące środkiem obecnych ulic: Łąkowej – Wróblej – Radnej i Szuwarów – Jaskółczej – Jałmużniczej – Przyokopowej oraz u podnóża wałów i bastionów: Królik – Niedźwiedź (współcześnie Miś) – Wyskok, były połączone kanałami poprzecznymi wzdłuż obecnych ulic: Dolnej – Sempołowskiej, Śluzy – Kieturakisa (kanał zbiorczy, ze śluzą przy ujściu do Motławy) i Zielonej.

Główną osią urbanistyczną Dolnego Miasta jest do dziś ul. Łąkowa (1650 Weidengasse). Przez błędne tłumaczenie ul. Modna (w 1650 à la Modengasse, później Allmodengasse) stała się Jałmużniczą (Almosengasse). Jedną z pierwszych brukowanych ulic była Steindamm (1763), obecna Kamienna Grobla. Od połowy XIX wieku do roku 1945 w środkowej części zajmowana przez młyny zbożowe i olejowe, wytwórnie krochmalu i margaryny, w pozostałej przez przedsiębiorstwa branży metalowej ( przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe). Korzystały one z transportu wodnego ( Opływ Motławy). Biegnąca równolegle do kręgu fortyfikacji obecna ul. Redutowa nosiła na poszczególnych odcinkach nazwy bastionów. Do końca XVIII wieku większość obszaru pełniła funkcję ogrodów bądź placów składowych, ze skromną parterową lub jednopiętrową zabudową. W roku 1711 powstała jedna z bezpłatnych szkół fundacji Joachima Weickhmanna, w latach 1777–1842 przy Herrengarten 1 (ul. Sadowa) działała loża masońska Eugenia pod Ukoronowanym Lwem ( wolnomularstwo). W 1795 roku na Długich Ogrodach i Dolnym Mieście zainstalowano 280 latarni olejowych, w 1803 Dolne Miasto otrzymało żółte tabliczki z nazwami ulic. Przed rokiem 1803 przy Weidengasse (ul. Łąkowa, obecnie nr 35/38) powstała mała rafineria cukru trzcinowego (właściciel nieznany). Intensywny rozwój nastąpił po roku 1815 i nadaniu Gdańskowi statusu twierdzy, kiedy na potrzeby garnizonu pobudowano warsztaty i fabryki. W 1816 roku na końcu Reitergasse (ul. Ułańska) założono Warsztaty Artyleryjskie (zakłady naprawcze sprzętu artyleryjskiego; przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe). W roku 1839 na miejscu zlikwidowanej rafinerii cukru powstała fabryka karabinów. Na potrzeby Warsztatów Artyleryjskich i fabryki karabinów przystosowano bastion Ogrodowy do funkcji magazynu prochowego. W 1843 przy Kamiennej Grobli działały olejarnia (Oelmühle) i tuż przy niej młyn zbożowy; w 1841 przy obecnej ul. Redutowej (bastion Miś) odlewnia żeliwa i kolejno dalsze przedsiębiorstwa. W 1853 roku obok fabryki karabinów, w wykupionym dworze Uphagenów na rogu obecnej ul. Śluza (obecny odcinek tej ulicy nosi nazwę Kieturakisa) i Łąkowej, pobudowano katolicki szpital Najświętszej Marii Panny, z kaplicą (obecnie kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny).

W roku 1854 na Dolnym Mieście było 258 posesji. W latach 1869–1871 zasypano kanały, zastępując je kanalizacją podziemną. Umożliwiło to budowę nowoczesnego systemu komunikacji publicznej, który połączył Dolne Miasto z centrum. W 1874 roku przedłużono obecną ul. Łąkową do Długich Ogrodów, w 1885 uruchomiono na ul. Łąkowej linię tramwaju konnego, od roku 1900 elektrycznego, wraz z zajezdnią przy Hühnerberg (ul. Kurza). Po bankructwie około 1900 roku odlewni i wytwórni maszyn rolniczych Steimmigów (zob. Carl Eduard Georg Steimmig, przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe), od 1841 działającej przy Weidengasse 34 (ul. Łąkowa), jej teren został podzielony na działki budowalne, które wytyczyły nowe ulice: Kolkowgasse (ul. Królikarnia), Hirschgasse (ul. Sempołowskiej) i Straussgasse (ul. Chłodna). Do 1905 powstały tam domy czynszowe dla robotników zatrudnionych w obu fabrykach wojskowych. W południowej części dzielnicy na przełomie XIX i XX wieku powstało wiele eleganckich kamienic. W latach 1892–1893 od Dworca Brama Nizinna (przy obecnej ul. Toruńskiej) do rzeźni przy Angielskiej Grobli (wzdłuż ul. Redutowej) przeprowadzono bocznicę kolejową ( kolej). 14 IV 1908 przy Schleusengasse (ul. Śluza) oddano do użytku szkołę i łaźnię (obecnie Centrum Sztuki Współczesnej „Łaźnia”). W 1880 liczba mieszkańców przekroczyła 6600. W 1914 liczba budynków wzrosła do 499, mieszkańców do 17 tysięcy. Co trzecie mieszkanie miało co najmniej 3 pokoje, a czynsze były niewiele mniejsze niż na Głównym Mieście. Po powołaniu zdemilitaryzowanego II Wolnego Miasta Gdańska zlikwidowano Warsztaty Artyleryjskie, na których miejscu powstała Fabryka Opakowań Blaszanych i Blachy (czynna po roku 1945) oraz różne firmy przemysłowe. Zlikwidowano też fabrykę karabinów, w której budynkach do roku 1945 mieściły się różne firmy produkcyjne i remontowe ( przedsiębiorstwa), a po 1945 przez wiele lat Gdańskie Zakłady Futrzarskie (obecnie część budynków wykorzystywana jest okresowo przez firmy produkcyjne i handlowe; w roku 2011 otwarto sklep sieci Biedronka). W 1927 roku powstał zaprojektowany przez Adolpha Bielefeldta gmach Monopolu Tytoniowego (nr 39/44). W 1945 znacznie zniszczona została zabudowa w północno-zachodniej części ulicy. W części południowej piwnice wielu domów były podtopione przez wody podskórne; nieuszkodzone pozostały budynki koszar wojskowych oraz gmach dawnego Gimnazjum Państwowego przy Łąkowej 1, włączony po roku 1945 w kompleks koszarowy. W 1961 wybudowano Szkołę Podstawową nr 65 im. Alfa Liczmańskiego przy ul. Śluza 3. W końcu lat 60. XX wieku wybudowano według projektu Witolda Rakowskiego osiedle Dolne Miasto I między ul. Łąkową a Nową Motławą, składające się z dziesięciokondygnacyjnych punktowców. Podobny punktowiec stanął kilka lat później między ulicami Królikarnia i Chłodną. Degradację dzielnicy przyniosło otwarcie 20 V 1959 tzw. trasy W-Z (jezdni i linii tramwajowej), która odcięła ją od centrum. Pogłębiła ją likwidacja połączenia tramwajowego oraz zamknięcie Fabryki Opakowań Blaszanych. 30 IX 1998 roku budynek dawnego gimnazjum przy ul. Łąkowej 1 oraz sąsiednie koszary zostały siedzibą Akademii Muzycznej. Dolne Miasto zajmuje od założenia powierzchnię około 55 ha. AJ

Ulice Dolnego Miasta
Ulica Nazwy historyczne Informacje o nazwie współczesnej Uwagi
Chłodna 1891–1945 Straussgasse, na pamiątkę Ottona Reinholda Straussa, skarbnika miasta Gdańska obecna nazwa od 1945
Dobra 1644 bez nazwy obecna nazwa od 1945
1763 bez nazwy
1793 Feldweg (Polna)
1878–1945 Abegg-Gasse, na pamiątkę Heinricha Burckharda Abegga i Fundacji Abegga
Dolna 1645 bez nazwy obecna nazwa od 1945 pierwotnie biegła po obu stronach bocznego kanału
1650 północny brzeg kanału: 1. Grabengasse (Rów I) od Kamiennej Grobli do Jaskółczej i 2. Grabengasse (Rów II) od Jaskółczej do Łąkowej; południowy brzeg kanału: 1. Adebargasse (Bociania I) od Kamiennej Grobli do Jaskółczej i 2. Adebargasse (Bociania II) od Jaskółczej do Łąkowej
1793 oba brzegi kanału: Kuscheneck (Świński Zaułek) od Kamiennej Grobli do Jaskółczej oraz Schilfgasse (Szuwary) od Jaskółczej do Łąkowej
1814–1945 Mittelgasse (Środkowa) od Kamiennej Grobli do Jaskółczej oraz Strandgasse (Nadbrzeżna) od Jaskółczej do Łąkowej, przejściowo także Hühnergasse (Kurza)
Fundacyjna 1881–1945 Stiftsgasse (Fundacyjna) obecna nazwa od 1945
Jałmużnicza 1650 zachodnia strona kanału: Papegogengasse (Papuzia); wschodnia strona kanału: Allemodengasse (Modna), od wyrażenia à la mode obecna nazwa od 1945, w wyniku błędnego tłumaczenia: Almosengasse (takiej nazwy ulica nigdy nie nosiła) = Jałmużnicza pierwotnie biegła po obu stronach głównego kanału
1763–1945 obie strony kanału: Alamodengasse, później regularnie Allmodengasse (Modna)
Jaskółcza 1650 zachodnia strona kanału: Ziskengasse (Czyżyki); wschodnia strona kanału: Schwalbengasse (Jaskółcza) obecna nazwa od 1945 pierwotnie biegła po obu stronach głównego kanału
1763–1945 obie strony kanału: Große Schwalbengasse (Wielka Jaskółcza)
Kamienna Grobla 1637 Lange Gasse (Długa) albo Strandgasse (Nadbrzeżna) obecna nazwa od 1945
1650: 1–3. Mottlaugasse (Motławska I, II i III)
1763–1945 1–3. Steindamm (Kamienna Grobla I, II, III) – nazwa pochodząca od bruku nawierzchni
prof. Zdzisława Kieturakisa 1650–1945 Schleusengasse (Śluzowa) – od tzw. Wielkiej Śluzy na końcu ulicy nad Motławą, chroniącej Dolne Miasto przed powodzią w czasie cofki obecna nazwa od 17 I 1972 dla odcinka od Łąkowej do kurtyny wału między bastionami Wyskok i Miś
od 1945 Śluza
Królikarnia 1650 3. Adebargasse (Bociania III) obecna nazwa od 20 V 1960 (od tego dnia imię Ludwika Zamenhoffa nosi ulica w Strzyży)
1763 Träger Platz (plac Tragarzy)
1906–1945 Kolkowgasse, na pamiątkę opiekuna ubogich Valentina Leopolda Hermanna von Kolkowa
od 1945 Ludwika Zamenhoffa, na pamiątkę lekarza-okulisty, inicjatora opracowania języka esperanto
Kurza 1650 3. Brückengasse (Mostowa III) obecna nazwa od 1945
1763–1945 Hühnerberg (Kurza Górka)
1796 także przejściowo Bei der Knüppelbrücke (Przy Drewnianym Mostku)
Łąkowa 1645 bez nazwy obecna nazwa od 1945 – pomylono Weidengasse (Wierzbową) z Wiesengasse (Łąkową) pierwotnie biegła po obu stronach głównego kanału
1650 – od północy: odcinek 1: Reussengasse (Ruska) – zachodni brzeg kanału, wschodni – bez nazwy; odcinek 2: Schilfgasse (Szuwary) – zachodni brzeg kanały oraz Gänseasse (Gęsia) – wschodni brzeg kanału; odcinek 3: Schwanengasse (Łabędzia) – zachodni brzeg kanału oraz Lindengasse (Lipowa) – wschodni brzeg kanału; odcinek 4: Weidengasse (Wierzbowa) – oba brzegi kanału;
1798 odcinek 1: Hintergasse (Tylna) – obie brzegi kanału; odcinki 2–4: Schwanengasse (Łabędzia) – zachodni brzeg kanału oraz Weidengasse (Wierzbowa) – wschodni brzeg kanału
1814–1945 Weidengasse (Wierzbowa) – całość
pasaże Wiktorii i Fryderyka 1897 Viktoria- i Friedrichspassage, na odcinku ul. Śluza od ul. Jaskółczej do ul. Łąkowej; pasaż Fryderyka: przesmyk między Centrum Sztuki Współczesnej „Łaźnią” i domem nr 4 (numeracja obecna), pasaż Wiktorii: po drugiej stronie budynku nr 4 obecnie bez nazwy
Polna 1891–1945 Weickhmanngasse, na pamiątkę nadburmistrza Joachima Heinricha Weickhmanna obecna nazwa od 1945
Przesmyk XVIII wiek Kesselgang (Zaułek Kotłowy) obecna nazwa od 1945
1778 także ?Ehrnscher Gang (Zaułek Ernesta)
1817–1945 Erichsgang (Zaułek Eryka)
Przyokopowa 1650 Kranichgasse (Żurawia) obecna nazwa od 1945
1800 Allmodengasse (Modna)
1817 Letzter Graben (Ostatni Rów)
1886–1945 Grabengasse (Rów)
Radna 1650 obie strony kanału: Kukuckengasse (Kukułcza) obecna nazwa od 1945 pierwotnie biegła po obu stronach głównego kanału
1763 obie strony kanału: Pestilenzgasse (Zarazy; zob. Dom dla Zakaźnie Chorych)
1882 Gartengasse (Ogrodowa)
1929–1945 Groddeckgasse (Groddecka), na pamiątkę nadburmistrza Gdańska Karla Augusta Groddecka)
Reduta Dzik 1632–1945 Bastion Kaninchen (Bastion Królik) obecna nazwa od 1945
Reduta Miś 1634–1945 Bastion Bär (Bastion Miś) obecna nazwa od 1945
Reduta Wilk 1638–1945 Bastion Wolf (Bastion Wilk) obecna nazwa od 1945
Reduta Wyskok 1638–1945 Bastion Aussprung (Bastion Wyskok) obecna nazwa od 1945
Reduta Żbik 1630–1945 Bastion Herrengarten lub Roggen (Bastion Ogrodowy (dosłownie: Ogród Panów) lub Roggego), na pamiątkę burmistrza Johanna Roggego obecna nazwa od 1945
Różana 1763–1876 Rosengasse obecnie nie istnieje: przerwa w zabudowie od ul. Łąkowej (między obecnymi nr 35/36 i 37/38) a Redutą Miś
Stefanii Sempołowskiej 1650 3. Grabengasse (Rów III) obecna nazwa od 16 X 1953, upamiętnia nauczycielkę, działaczkę społeczną (1869–1944)
XVIII wiek bez nazwy, później zaliczana do Weidengasse (Łąkowej)
1887–1945 Hirschgasse, na pamiątkę gdańskiego radnego Daniela Hirscha
od 1945 Dolna
Szczygla 1698 bez nazwy obecna nazwa od 1945
1763–1945 Kleine Schwalbengasse (Mała Jaskółcza)
Szuwary 1650 zachodnia strona kanału: Entengasse (Kacza); wschodnia strona: Hühnergasse (Kurza) obecna nazwa od 1945 pierwotnie biegła po obu stronach głównego kanału
1763 obie strony kanału: Mittelgasse (Środkowa)
1814–945 Schilfgasse (Szuwary)
Śluza 1650–1945 Schleusengasse (Śluzowa) – od Wielkiej Śluzy (zob. ul. profesora Zdzisława Kieturakisa) obecna nazwa od 1945
Toruńska 1650 1. i 2. Brückengasse (Mostowa I i II) obecna nazwa od 1945
1763–1945 Thornscherweg (Toruńska) – od Mostu Toruńskiego, przy którym cumowały barki z Torunia
Podwale Przedmiejskie dla odcinka od Nowej Motławy do Bramy Żuławskiej nazwa nieoficjalna, bez uchwały Rady Miasta o przedłużeniu nazwy ulic związanej ze Starym Przedmieściem
Wierzbowa 1883–1945 Wiesengasse (Łąkowa) obecna nazwa od 1945, podobnie jak w przypadku Łąkowej pomylono nazwy
Wiosenna 1650 Pestilenzgasse (od kwarantanny) obecnie nie istnieje (przedłużenie Wróblej na południe)
1877–1945 skrócona na Lenzgasse (Lenz (poetycko) = wiosna)
polska nazwa od 1945
Wróbla 1650 zachodni brzeg kanału: Katzengasse (Kocia); wschodni brzeg kanału: Sperlinggasse (Wróbla) obecna nazwa od 25 IX 1990 pierwotnie biegła po obu stronach głównego kanału pod różnymi nazwami
1763–1945 obie strony kanału: Sperlinggasse (Wróbla)
w 1945 gen. Radziwiłła, na pamiątkę Michała Gedeona Hieronima Radziwiłła (1778–1850), naczelnego wodza powstania listopadowego
od 16 X 1953 Ernsta Thälmanna, na pamiątkę niemieckiego komunisty (1886–1944)
Zielona 1650 Bärengasse (Niedźwiedzia) – od obecnej Radnej do Przyokopowej oraz Läwengasse (Lwia) – od Przyokopowej do Dobrej obecna nazwa od 1945
1763 Letzter Graben (Ostatni Rów) – cała
1881–1945 Grüner Weg (Zielona Droga)
AJ
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii