CHEŁM

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
List burmistrza i Rady Miasta Chełm, 1783

CHEŁM, obecnie jedna z jednostek pomocniczych Gdańska ( administracyjny podział). Pierwotnie część należącej do biskupów włocławskich wsi Górka ( Biskupia Górka), z której w roku 1356 po stronie zachodniej wydzielono wieś Nową Górkę, w 1437 graniczącą z Orunią, Ujeściskiem i Siedlcami, zwaną wówczas Nova Gorka alias Stolzenberg, czyli Wyniosła Góra, spolszczoną po roku 1949 na Chełm. Po zniszczeniu w roku 1414 dworu włodarza biskupa na Starej Górce (Biskupia Górka), kolejny wzniesiono na Nowej Górce. W roku 1437 wieś miała 202 ha; 1518 – 218 ha i karczmę. W roku 1471 biskup włocławski Jakub z Sienna utworzył tu sołectwo. W roku 1589 bp Hieronim Rozrażewski wyznaczył na jego potrzeby 4 łany, w tym 3 ściśle podporządkowane biskupom, a tylko 1 – sołtysowi. Funkcjonowała także – złożona z 6 ławników, notariusza i instygatora – ława z sołtysem (w dokumentach zamiennie nazywanym wójtem) na czele. W roku 1518 odnotowano po raz pierwszy nazwę Stolzenberg. W roku 1520 wieś spalono podczas wojny polsko-krzyżackiej.

W roku 1523 bp Maciej Drzewicki wydzierżawił tutejszą karczmę Michałowi Heisemu i jego potomkom. Kolejną karczmę w 1623 za zgodą biskupa włocławskiego Macieja Łubieńskiego postawił szlachcic Mateusz Nawrocki. W latach 1569–1570 stacjonowały w Chełmie blokujące Gdańsk polskie oddziały wojska koronnego, towarzyszące królewskiej komisji pod przewodnictwem biskupa włocławskiego Stanisława Karnkowskiego. W efekcie w 1570 ogłoszono tzw. statuty Karnkowskiego, czasowo ograniczające uprawnienia morskie Gdańska. Osadę zniszczono w roku 1577 podczas oblężenia Gdańska przez wojska króla polskiego Stefana Batorego, który tam właśnie urządził kwaterę główną. W związku z ograniczeniem miejsca pod osadnictwo na Biskupiej Górce, wzdłuż drogi prowadzącej na Chełm (obecna ul. Stoczniowców) powstała część wioski zwana Bischofstal, po raz pierwszy potwierdzona w 1641 (sołtysem nowego osiedla był wówczas Teodor Turbith, jednocześnie karczmarz w Chełmie). W roku 1667 otrzymała osobny wilkierz, dochody z niej miały służyć kolegium muzyków przy katedrze włocławskiej. Na udostępnionym przez biskupa włocławskiego Macieja Łubieńskiego terenie Biskupiej Doliny osiedlali się pozacechowi rzemieślnicy, zwalczani przez gdańskie cechy. Powstało wkrótce ponad 100 domów. Sławę zdobyła wytwarzana ceramika, m.in. znane w Polsce kafle sztolcenberskie. Rozwój osady objął z czasem także Górny (właściwy) Chełm i to mimo stale powtarzających się restrykcji i ograniczeń ze strony Gdańska, m.in. przed 1644 okresowej likwidacji połączenia drogowego prowadzącego z Chełmu przez Bischofstal do Zaroślaka oraz zamykania dostępu od strony północno-wschodniej, poprzez Piaskownię (Sandgrube). W roku 1656 wieś ponownie zniszczono w ramach przygotowań do odparcia szwedzkiego ataku na miasto. W latach 1664–1666 na miejscu zwolnionym przez włodarza biskupa (przeniósł się do Maćków), ufundowano klasztor reformatów z kościoła św. Antoniego. W roku 1665 biskup włocławski Kazimierz Florian Czartoryski w ramach podziału majątku kościelnego przekazał kapitule włocławskiej jako uposażenie sołectwo w Chełmie, a następnie, co w 1670 potwierdziła Stolica Apostolska, całą wieś. W roku 1676 w górnej części Chełmu funkcjonowało 15 browarów. Przed rokiem 1694 na wzgórzu zwanym następnie Judenberg (Żydowska Góra) powstał kirkut, cmentarz dla Żydów zamieszkujących należące do Kościoła osady podmiejskie ( cmentarze na Chełmie). Około roku 1727 istniała tam straż ogniowa. W roku 1731 z inicjatywy notariusza tamtejszej ławy Andreasa Hochmanna na gruncie naprzeciwko klasztoru reformatów zbudowano za zgodą kapituły włocławskiej szpital pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła dla katolików, zarządzany przez 2 prowizorów (w 1759 był już w opłakanym stanie). W roku 1734 Chełm po raz kolejny został zniszczony podczas wojny w obronie tronu Stanisława Leszczyńskiego.

W roku 1751 tzw. kurię (dwór) wójtowską wydzierżawił na 40 lat szlachcic Michał Pastorius (właściciel Smęgorzyna), starosta ujski i stolnik winnicki, z rodziny Joachima Pastoriusa. Od początku dysponowania posiadłością Chełm przynosiła ona kapitule włocławskiej znaczące dochody, od 425 zł polskich w roku 1665 aż do 42 445 tynfów w 1767, przeciętnie jednak około 5–7,5 tysięcy zł pruskich rocznie (XVIII wieku).

Po I rozbiorze król Fryderyk Wielki utworzył tzw. Zjednoczone Miasto Chełm, mające być konkurencją dla Gdańska. W skład nowego miasta, oprócz Chełmu, weszły Siedlce, Stare Szkoty i Święty Wojciech. W roku 1772 Chełm liczył 4893 mieszkańców, w 1806 tylko 2657, całe zespolone miasto odpowiednio 10 951 i 8213. W roku 1807 większa część Chełmu uległa zniszczeniu, liczba mieszkańców spadła do 780. Zarząd zespołu miejskiego przeniósł się na Stare Szkoty. Cegły z rozebranych domów i ratusza przeznaczono na budowę Reduty Napoleońskiej na szczycie Grodziska. W roku 1813 miasto uległo zagładzie. W roku 1814 włączone do Gdańska.

W roku 1831 pusta przestrzeń na wschód od terenów poklasztornych posłużyła za masowy pochówek ofiar epidemii cholery, następnie zlokalizowano tam cmentarz katolicki parafii kościoła św. Józefa, zwany w XX wieku Starym ( cmentarze na Chełmie). W roku 1869 na Chełmie mieszkało zaledwie 116 osób, w 1912 było 493 mieszkańców. W roku 1940 rozpoczęto budowę osiedla dla pracowników stoczni, powstały jednopiętrowe bloki wielorodzinne, domki jednorodzinne przeznaczono dla kadry kierowniczej przy Tirpitzstraße (ul. Odrzańska), Graf-Spee-Straße (ul. Łużycka), Weddigenstraße (ul. Lotników Polskich), Brommystraße (ul. Buczka), Scheerstraße (ul. Worcella). Przebieg wojny zahamował dalsze prace. Na cmentarzu pobudowano w latach 1941–1942 kaplicę przedpogrzebową, przy której w 1947 utworzono parafię kościoła Podwyższenia Krzyża św.

Po II wojnie światowej krótko obowiązywała nazwa Pohulanka (obecna w nazwie ulicy prowadzącej na Chełm od strony Nowych Ogrodów), następnie Wysoka Góra, po roku 1949 Chełm, dla którego z czasem utarło się nieoficjalne dookreślenie: Stary. W latach 50. XX wieku na zachód od Chełmu powstała willowa zabudowa osiedlowa, z czasem, od nazw ulic, określonego mianem Wzgórze Mickiewicza. Około roku 1975 doprowadzono gazociąg z gazem ziemnym, założono instalacje gazowe w mieszkaniach. Pod koniec lat 70. XX wieku rozpoczęła się budowa Nowego Chełmu, jednej z największych dzielnic Gdańska, rozlokowanej na gruntach dawnej tzw. Starej Wsi (Altdorf), między Chełmem Starym a Wzgórzem Mickiewicza. SK

Ulice Chełma
Ulica Nazwa historyczna Informacje o nazwie współczesnej Uwagi
Ametystowa od 24 II 2000
Anny Jagiellonki od 28 IX 2000 upamiętnia królową Polski, żonę króla Stefana Batorego (1523–1596)
Antoniego Antczaka od 19 VI 1997 upamiętnia dziennikarza i samorządowca, posła na Sejm II RP i do KRN-u (1890–1952)
al. Armii Krajowej od 14 VI 1982
Augustowska od 30 VI 1976 część niezamieszkana
Bartnicza od 19 IV 1977
Erwiny Barzychowskiej od 10 VII 2003
Władysława Biegańskiego po 1945 fragment ul. Lubuskiej obecna nazwa od 19 IV 1977 upamiętnia lekarza i społecznika (1857–1917)
Edmunda Biernackiego od 19 IV 1977 upamiętnia polskiego lekarza i filozofa medycyny (1857–1917)
Bitwy pod Lenino Hipperstraße,
na pamiątkę niemieckiego admirała Franza von Hippera (1863–1932)
obecna nazwa od 1945
Borkowska od 19 IV 1977
Tadeusza Browicza od 19 IV 1977 upamiętnia lekarza, rektora UJ i członka PAU (1847–1928)
Alojzego Bruskiego od 19 IV 1997 upamiętnia żołnierza AK, dowódcę oddziału partyzanckiego w Borach Tucholskich (1814–1946)
Brylantowa od 17 XII 1998
Mariana Buczka Brommystraße,
na pamiątkę niemieckiego kontradmirała Karla Rudolfa Brommy’ego (1804–1860),
od 1945 Monte Cassino
obecna nazwa od 20 XII 1951 upamiętnia działacza socjalistycznego i komunistycznego (1896–1939)
prof. Romualda Cebertowicza od 16 XII 1986
Tytusa Chałubińskiego od 19 IV 1977 upamiętnia lekarza, badacza i miłośnika przyrody tatrzańskiej (1820–1889)
Zygmunta Chychły od 11 II 2010
Cienista Neuweinberg od nr. 12 do nr. 30, parzyste,
od nr. 21 do końca, nieparzyste
Władysława Cieszyńskiego od 14 VI 1982
Czerska od 26 XI 2009
Jana Czirenberga od 19 XII 1990
Dąbrówki od 18 XII 1989 upamiętnia księżniczkę czeską, żonę księcia Mieszka I (około 930 – 977)
Dokerów od 28 III 1987 28 III 1987 nazwę tę utraciła ulica w Brzeźnie
bp. Konstantyna Dominika od 19 XII 1990 upamiętnia pierwszego kaszubskiego biskupa, społecznika (1870–1942)
Marcina Dragana od 14 VI 1982
Dywizji Wołyńskiej od 19 IV 1994
gen. Augusta Emila Fieldorfa od 17 VI 1998 upamiętnia pułkownika piechoty WP, zastępcę Komendanta Głównego AK (1895–1953)
Aleksandra Fleminga od 19 IV 1977 skreślona z listy ulic Gdańska 29 XII 1999,
od południa równoległa do ul. Bitwy pod Lenino,
upamiętniała szkockiego lekarza, laureata Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny (1881–1955)
prof. Huberta Górnowicza od 10 VII 2003
Witolda Grabowskiego od 19 IV 1977 upamiętnia lekarza, profesora Akademii Medycznej w Gdańsku (1902–1963)
Andrzeja Grubby od 26 II 2009
Stanisława Hebanowskiego od 28 V 1988
Ludwika Hirszfelda od 19 IV 1977 upamiętnia lekarza, twórcę polskiej szkoły immunologicznej (1889–1954)
Emilii Hoene od 19 XII 1990
Hokejowa od 26 IX 2002
Hubertusa Henryka Jabłońskiego od 19 XII 1990
Jagatowska od 29 I 2009 nazwa nawiązuje do wsi Jagatowo pod Pruszczem Gdańskim
Kadmowa od 19 XII 1988 nazwa nawiązuje do kadmu (Cd, łac. cadmium), pierwiastka chemicznego
Kampinoska od 30 VI 1976 od nr. 14 do końca
Kazimierza Wielkiego od 27 V 2010 upamiętnia króla Polski, ostatniego monarchę z dynastii Piastów (1310–1370)
Jana Kielasa od 26 X 2006 upamiętnia gdańskiego olimpijczyka, lekkoatletę (1916–1997)
Knyszyńska od 25 X 2001
Kolarska od 28 I 1999
Kolonia Postęp Bergeshöh obecna nazwa od 1946
Kolonia Przyszłość Lieblingsruh obecna nazwa od 1946
Kolonia Spójnia Zukunft skreślona z listy ulic Gdańska 29 XII 1999,
boczna na północny zachód od Kolonii Studentów, przy al. Armii Krajowej
Kolonia Studentów Sonnental
Kolorowa od 17 XII 1998
prof. Kazimierza Kopeckiego od 16 XII 1986
Królowej Bony od 28 IX 2000 upamiętnia królową Polski, żonę Zygmunta I Starego (1494–1557)
Królowej Jadwigi od 18 XII 1989 upamiętnia królową Polski z dynastii Andegawenów, żonę Władysława Jagiełły, świętą Kościoła katolickiego, patronkę Polski (1373–1399)
Kryształowa od 17 XII 1998
Krzemowa od 19 XII 1988
Kurierów Armii Krajowej od 19 VI 1997
prof. Romana Lipowicza od 30 I 1997
Lotników Polskich Weddigenstraße,
na pamiątkę kapitana Otto Weddigena (1882–1915), dowódcy U-Bootów w okresie I wojny światowej
obecna nazwa od 1945
Lubuska Stolzenberger Langgasse obecna nazwa od 1946 zachodni odcinek dochodził do obecnej ul. Gerwazego na Wzgórzu Mickiewicza, ciągłość ulicy została przerwana przez budowę al. Armii Krajowej
Łańcucka od 28 IX 2000
Łucznicza od 26 IX 2002
Łużycka Graf Spee Straße,
na pamiątkę wiceadmirała niemieckiego Maksymiliana von Spee (1861–1914)
obecna nazwa od 1946
Łyżwiarska od 31 III 2005
Antoniego Józefa Madalińskiego Wonneberger Grund,
od 1945 Heleny Modrzejewskiej, polskiej aktorki (1840–1909)
obecna nazwa od 1946 od nr. 2 do końca,
upamiętnia generała, dowódcę insurekcji kościuszkowskiej (1739–1804)
Marii Ludwiki od 18 XII 1989 upamiętnia księżniczkę mantuańską, królową Polski, żonę Władysława IV i Jana II Kazimierza (1611–1667)
Jana Michonia od 10 VII 2003
Mikołaja Działyńskiego od 19 XII 1990 upamiętnia wojewodę pomorskiego (zm. 1546)
Bernarda Milskiego od 14 VI 1982
Miłocińska od 23 II 2012
Feliksa Muzyka od 23 V 2002
Nad Potokiem od 28 VIII 2008
Narciarska od 29 III 2001
Nieborowska od 28 IX 2000
Niepołomicka od 30 VI 1976 od nr. 34 do końca
Odrzańska Tirpitzstraße,
na pamiątkę niemieckiego admirała Alfreda von Tirpitza (1849–1930)
obecna nazwa od 1946
Ofiar Grudnia 1970 od 28 XII 1995
gen. Leopolda Okulickiego od 19 VI 1997 upamiętnia generała brygady WP, ostatniego komendanta głównego AK (1898–1946)
Olimpijska od 28 I 1999
Pastelowa od 17 XII 1998
Aliny Pienkowskiej od 28 VIII 2008
Piłkarska od 28 I 1999
Platynowa od 19 XII 1988
Zbigniewa Podleckiego od 26 II 2009
Pohulanka Stolzenberger Weg obecna nazwa od 1945
Przemian od 19 IV 1977
Ptasia Vogelgreif obecna nazwa od 1945 od nr. 39 do nr. 51, nieparzyste
Reformacka Am Stolzenberger Klostergarten obecna nazwa od 1945
Rogalińska od 28 IX 2000
bp. Hieronima Rozrażewskiego od 19 XII 1990
Zygmunta Rumla od 19 IV 1994 upamiętnia oficera Batalionów Chłopskich, komendanta VIII Okręgu Wołyń i poetę, autora poematu Rok 1863 (1915–1943)
Ludwika Rydygiera od 19 IV 1977 upamiętnia lekarza, profesora i generała brygady WP (1850–1920)
Gabriela Rzączyńskiego od 19 XII 1990
Saneczkarska od 31 III 2005
Ireny Sendlerowej od 30 X 2008 upamiętnia działaczkę społeczną, kierowniczkę referatu dziecięcego Rady Pomocy Żydom, Sprawiedliwa wśród Narodów Świata, dama Orderu Orła Białego (1910–2008)
al. gen. Władysława Sikorskiego od 14 VI 1982 upamiętnia Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych i premiera Rządu RP na Uchodźstwie podczas II wojny światowej (1881–1943)
gen. Kazimierza Sosnkowskiego od 29 IX 2005 upamiętnia działacza niepodległościowego i polityka, Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych na Uchodźstwie w czasie II wojny światowej (1885–1969)
Srebrna od 17 XII 1998
Starogardzka od 5 XI 1971 od nr. 22 do końca
Stoczniowców Bischofstal,
od 1945 Pilecka
obecna nazwa od 27 II 1950 przedłużona na Siedlce (do ul. Malczewskiego),
od 24 IV 1997 północny odcinek otrzymał nazwę gen. Stefana Grota-Roweckiego
Straszyńska od 26 IX 2002
Strzelców Karpackich od 19 IV 1994
Antoniego Suchanka od 19 XII 1990
Szermiercza od 28 I 1999
Szmaragdowa od 29 XII 1999
Lubomira Szopińskiego od 19 XII 1990 upamiętnia dyrygenta, twórcę Zespołu Pieśni i Tańca „Kaszuby” (1913–1961)
prof. Stanisława Szpora od 31 V 2007
Władysława Świechockiego od 19 XII 1990 upamiętnia kierownika szkoły w Oruni, zamordowanego w 1940 roku
Świętokrzyska od 30 VI 1976 od nr. 1 do nr. 21
Tenisowa od 28 I 1999
Damazego Tilgnera od 29 XII 1999
Topazowa od 24 II 2000
3. Brygady Szczerbca od 12 I 1995
Uranowa od 19 XII 1988
Wawelska od 17 XII 1998
Józefa Wąsika od 10 VII 2003
Wielkopolska od 30 VI 1976 od nr. 48 do końca
prof. Józefa Więckowskiego od 16 XII 1986
Wigierska od 25 X 2012
Wilanowska od 28 IX 2000
Wincentego Witosa od 14 VI 1982 upamiętnia działacza ludowego, trzykrotnego premiera II RP
Władysława Jagiełły od 27 V 2010 upamiętnia króla Polski i wielkiego księcia litewskiego, założyciela dynastii Jagiellonów (około 1352 lub 1362 – 1434)
Stanisława Worcella Scheerstraße,
na pamiątkę wiceadmirała niemieckiego Reinharda Scheera (1863–1928),
od 1945 Tobrucka
obecna nazwa od 20 XII 1951 upamiętnia działacza politycznego i publicystę (1799–1857)
bp. Andrzeja Wronki Prinz-Adalbert-Straße,
na pamiątkę księcia Adalberta Pruskiego, bratanka króla Prus Fryderyka Wilhelma III (1811–1873),
od 1945 Obrońców Londynu,
od 20 XII 1951 Pawła Findera,
na pamiątkę działacza komunistycznego (1904–1944)
obecna nazwa od 16 II 1993
Zamiejska początkowo Bergstraße,
od 1942 Theodor-von-der-Pfordten-Straße,
na pamiątkę działacza NSDAP, uczestnika puczu monachijskiego (1873–1923)
od nr. 32 do nr. 50, parzyste
gen. Elżbiety Zawackiej od 29 XI 2012 upamiętnia kurierkę AK, jedyną kobietę w oddziałach cichociemnych, historyczkę i badaczkę, wykładowczynię gdańskiej WSP (1909–2009)
Zielonogórska od 19 IV 1977
Złota od 17 XII 1998
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii