BRAMA ŻUŁAWSKA

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Długie Ogrody z Bramą Żuławską na planie Aegidiusa Dickmana, 1617
Długie Ogrody i Knipawa (Rudno) po przecięciu fortyfikacjami: 1. Brama Długich Ogrodów, 2. Brama Żuławska Zewnętrzna (Knipawska), 1696
Knipawa (Rudno) z budynkami bram: 1. Długich Ogrodów (Langgarter Tor), 2. Żuławskiej Zewnętrznej (Werder Thor), plan Gersdorffa, 1822
Brama Żuławska przed ostateczną rozbiórką, 1912
Brama Żuławska z pylonami od strony miasta przed ostateczną rozbiórką, 1912
Brama Żuławska, 1912


BRAMA ŻUŁAWSKA ZEWNĘTRZNA (KNIPAWSKA ALBO ELBLĄSKA), pierwotnie brama średniowiecznych umocnień Długich Ogrodów, sięgających do obecnego mostu na Opływie Motławy w ciągu obecnej ul. Elbląskiej, na wschód od ul. Głębokiej.

Jako Brama Skrajna (ad valvam extremam) wzmiankowana była w 1456 roku. W 1463, gdy rozlane wody Wisły porwały wzmacniającą ją basteję, określona była jako Brama Żuławska (im Werderschen thore), podobnie jak w opisie przerwania sąsiedniego wału wiślanego (1487), spalenia Długich Ogrodów przez ludzi Maternów (1499) i innych wydarzeń. Po wzniesieniu kręgu bastionów Dolnego Miasta, który przeciął Długie Ogrody, pozostawiając na zewnątrz ich wschodni kraniec zwany Knipawą (Kneipab; obecne Rudno), także nową Bramę Długich Ogrodów – zbudowaną w ich ciągu w 1628 roku – nazywano Żuławską (1687: Werdersche Thor, oder Lang-Gartsche Thor); po 1734 używano z reguły tylko tej pierwszej nazwy.

Bramę Żuławską Zewnętrzną zaznaczono na planach Berndta (1603) i Schmeera (1615). Na widoku [DICKMANN AEGIDIUS| Aegidiusa Dickmanna]] z 1617 roku została przedstawiona jako niewielki budynek kalenicowy z przejazdem w środku. Przed bramą znajdowało się rozlewisko, do którego dochodził z z Olszynki rów odwadniający, przebiegający wzdłuż Tryftu (Wygonu) Górnego albo Przedniego (obecna ul. Zawodzie), z powstałą w 1623 roku śluzą, zwaną później śluzą Schewena (1711: Schewen Schleuse). Rozlewisko, zasilane wodą dopływającej od wschodu rzeczki Rozwójki, miało pierwotnie prostoliniowy odpływ w drugą stronę (do Motławy przy Kępie ( Ołowianka)), zwany Gęsim Rowem. Gdy Gęsi Rów ustąpił miejsca fosie nowych umocnień, przekopano od rozlewiska do Wisły odwadniający je żeglowny kanał, zwany Rowem Stagnetego. W 1711 roku rozlewisko miało już nieco bardziej uporządkowaną postać: szerokiej fosy z węzłem hydrotechnicznym.

Nowy budynek Bramy Żuławskiej Zewnętrznej zaczęto regularnie zaznaczać na planach, począwszy od 1696 roku. Według opisu Wilhelma Ferdinanda Zerneckego z 1843 brama miała bardzo wąski przejazd, a po bokach wartownie z celami więziennymi dla żołnierzy. Budynek przetrwał do przebudowy, dokonanej – podobnie jak w innych bramach zewnętrznych Gdańska – zapewne w latach 70. XIX wieku, w której trakcie zastąpił go szeroki wjazd między ceglanymi pylonami. Całość zespołu bramnego wraz z osłaniającym go Fortem Desaix (z 1813, przemianowanym po 1815 na Fort Prinz Carl von Mecklenburg) rozebrano tuż po 1912 roku. Do 1945 przetrwał tylko fragment fosy jednej z lunet (Żuławskiej), później zasypanej. AJ

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii