BRĘTOWO

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Brętowo, 2009

BRĘTOWO (1570 Bringenthute, 1784 Brentau), dzielnica Gdańska ( administracyjny podział). Pierwotnie osada młyńska nad potokiem Strzyża, w okolicach obecnej ul. Słowackiego, powstała przed rokiem 1570 (pierwsza wzmianka) na gruntach należących od 1283 do opactwa cystersów w Oliwie, wypuszczana w długoletnie dzierżawy. Od końca XVI wieku w dzierżawie gdańskiej rodziny Schröerów: Heinricha (zm. 1606), następnie jego synów – burmistrza Johanna Ernsta i Julisa (około 1588 Gdańsk – 23 III 1657 Gdańsk); oprócz młyna znajdował się tu ich dwór. Właścicielami byli następnie m.in.: od 1657 sekretarz Rady Miejskiej Gdańska i gdański podsędek ( sędzia) Heinrich Beermann (Behrmann; 1615 Gdańsk – 4 XI 1662 Gdańsk) i Johann Jantzen. Od 1692 właścicielem był Johann von Lerchenfeld, który w roku 1694 nabył Nowiec i połączył go z Brętowem oraz założył przy Brętowie wybudowania zwane Schadolke, wykupione przez cystersów oliwskich z zamiarem urządzenia w nich akademii teologicznej. Wdowa po nim, Adelgunde z domu Schachman, przekazała w 1728 posiadłość zięciowi, gdańskiemu kupcowi Paulowi Paleske. Z powodu zniszczenia przez wojska rosyjskie ( oblężenie Gdańska w 1734) Paul Paleske w roku 1738 odsprzedał swoje prawa cystersom z Oliwy. Do odbudowy osiedla cystersi wyznaczyli konwersa Floriana Schlehela (zmarł w 1740 przed ukończeniem prac). W efekcie w Brętowie funkcjonowały w połowie XVIII wieku już 2 kuźnice miedzi i karczma. Od roku 1743 dobra w dzierżawie Mateusza Szawelskiego; wdowa po nim wyszła za Joachima Deptowskiego, któremu wniosła w 1773 Brętowo liczące 12 łanów ziemi, z dworem, cegielnią, młynem, foluszem i kaszarnią. Po konfiskacie przez państwo pruskie dóbr klasztoru oliwskiego (w Brętowie znajdowało się wówczas 9 „dymów”) posiadłość uległa podziałowi (1786): część uzyskała Gabriela Schacht, w części należącej do Joachima Deptowskiego znajdowały się browar, gorzelnia, papiernia i młyn w Nowcu. W roku 1799 część Joachima Deptowskiego odkupili Roskamp i Heliger, właściciele fabryki wyrobów żelaznych i stalowych na Srebrzysku, w 1804 znajdował się w tej części młyn nasiębierny. Część Gabrieli Schacht w początku XIX wieku przejął Karl Sack, który uruchomił tu nowy, murowany młyn zbożowy. W efekcie nabywania przez właścicieli Brętowa dóbr położonych w najbliższej okolicy do Brętowa w roku 1804 włączono Jaśkowy Młyn. W 1824 obie części Brętowa oraz Nowiec i Srebrzysko nabyła Rozetta Schmidt, tworząc jeden majątek, w jej ręku jeszcze w roku 1850. Centrum wsi znajdowało się po zachodniej stronie obecnego skrzyżowania ul. Słowackiego z ul. Potokową (okolice obecnej ul. Słowackiego nr. 102–106). W 1885 wieś gminna, zamieszkiwana przez 216 osób; funkcjonowała dwuklasowa szkoła. Po przeprowadzeniu w ostatniej ćwierci XIX wieku szosy z Wrzeszcza przez Brętowo do Rębiechowa nastąpił rozwój zabudowy wzdłuż tej drogi w kierunku zachodnim (obecnie ul. Słowackiego nr. 105–114). W 1904 założono tam cmentarz parafii kościoła Najświętszego Serca Jezusowego we Wrzeszczu ( cmentarz w Brętowie), z którego rozbudowywanej od roku 1921 kaplicy w 1929 utworzono parafialny kościół Matki Boskiej Nieustającej Pomocy. 19 XI 1906 włączono w granice administracyjne Gdańska 6 parcel o powierzchni 7,74 ha. W 1910 znajdowało się tam 76 budynków mieszkalnych i 224 gospodarczych, zamieszkiwało 1178 osób (Niemców – 1084, Polaków – 94). Nadal funkcjonowały kuźnie, m.in. do 1928 inż. Hermanna Achtenberga (1881–1928), cegielnia Maxa Hartmanna (1862–1919) i jego spadkobierców, młyn zbożowy. W roku 1913 przez Brętowo przeprowadzono linię kolejową z Wrzeszcza do Kokoszek (przystanek Bahnhof Brentau, Danzig-Brentau: na wschód od obecnej ul. Rakoczego i na wysokości między obecną ul. Potokową i ul. Dolne Młyny, peron i 1 tor). W połowie lat 30. XX wieku wieś (z Jaśkowym Młynem, Kamiennym Młynem, Niedźwiednikiem) zajmowała 372 ha, zamieszkiwało ją 1845 osób (kobiet – 929, mężczyzn – 916). W granicach administracyjnych Gdańska od 15 VIII 1933. Na przełomie lat 30. i 40. XX wieku Brętowo rozrastało się nadal w kierunku zachodnim (obecnie ul. Słowackiego nr. 113–125).

Po 1945 tereny wschodniej części Brętowa, za linią zniszczonej kolei (z kościołem Matki Boskiej Nieustającej Pomocy i tzw. Srebrnym Młynem ( Kamienny Młyn)), zaczęły się zaliczać do Wrzeszcza, obecnie znajdują się w granicach administracyjnych Strzyży. W roku 1949 oficjalnie zatwierdzono polską nazwę Brętowo, pod względem administracyjnym obszar przed linią kolejową włączono do gminy Łostowice. Po roku 1945 utraciło charakter przemysłowy na rzecz rozwijającego się budownictwa jednorodzinnego, do czasu wybudowania osiedla z wielkiej płyty na Niedźwiedniku. Od 1945 funkcjonował tu duży zakład hodowli trzody chlewnej rodziny Pilaszewskich, upaństwowiony, zarządzany przez „Agril”, który wydzierżawił go Borysowi Martyszowi. Po nim gospodarzem była Centrala Mięsna, od października 1951 Gdańskie Zakłady Gastronomiczne. W latach 50. i do początków lat 60. XX wieku na placu szkolnym odbywały się coroczne gdańskie sierpniowe „Święto Dożynek”. W 1964 zamieszkiwało tu około 3000 osób (z czego 400 dzieci w wieku szkolnym i przedszkolnym), funkcjonowała szkoła i przechodnia lekarska. Obecnie w składzie dzielnicy wyróżniają się Matemblewo, Niedźwiednik i Nowiec. Funkcjonują szkoły: od 2006 Zespół Szkół Kształcenia Podstawowego i Gimnazjalnego nr 24 (ul. Leśna Góra: Gimnazjum nr 31 i Szkoła Podstawowa nr 38 im. Stanisława Maczka, otwarta 1 IX 1945 w budynku dawnej szkoły niemieckiej jako Polska Szkoła Powszechna nr 28, od 1997 w nowym budynku), od 1992 Podstawowa Szkoła Społeczna „Niedźwiednik” (ul. Słowackiego 83) i Szkoła im. św. Jana de la Salle (ul. Słowackiego 101, szkoła podstawowa, gimnazjum i liceum) wspólnoty zakonnej Zgromadzenia Braci Szkół Chrześcijańskich ( bracia szkolni). RED

Ulice Brętowa
Ulica Nazwa historyczna Informacje o nazwie współczesnej Uwagi
Dolne Migowo
Dolne Młyny Nawitzweg obecna nazwa od 1946
Jerzego Giedroycia od 28 IX 2000 upamiętnia publicystę, działacza emigracyjnego i wydawcę paryskiego miesięcznika „Kultura” (1906–2000)
Góralska od 19 IV 1977
Górzysta od 24 IV 1997 wcześniej, od 28 XII 1995, Wołkowyska,
24 IV 1997 nazwę Wołkowyska otrzymała ulica w Pieckach
Gustawa Herlinga-Grudzińskiego od 24 VIII 2000 upamiętnia polskiego pisarza i eseistę, więźnia obozów koncentracyjnych w Gułagu, autora Innego świata (1919–2000)
Kiełpińska Kelpiner Weg obecna nazwa od 1946 skreślona z wykazu ulic Gdańska 29 XII 1999
Jana Karskiego od 28 IX 2000 upamiętnia profesora, prawnika, dyplomatę, kuriera i emisariusza Polskiego Państwa Podziemnego (1914–2000)
Leśna Góra Am Waldberg
Matemblewska Matemblewoer Weg obecna nazwa od 1946 (jako Matęblewska) początkowo tylko od ul. Słowackiego do skrzyżowania z obecną ul. Waldorffa,
odcinek do skrzyżowania ul. Potokowej z ul. Dolne Młyny do 1999 roku nosił nazwę ul. Kiełpińskiej
Mazowiecka od 19 IV 1977
Niedźwiednik Am Bärenwinkel obecna nazwa od 1945 nazwa wznowiona 19 XII 1985
Nowiec od 26 I 2006
Ogrodowa Silberhammerweg część ulicy
Podkarpacka
Potokowa Rossbachweg,
Lobeckshofer Weg,
początkowo Gniewska
w latach 1945–1959 nazwę tę nosiła obecna ul. Zamenhofa w Strzyży
rondo im. św. Jana de la Salle od 25 IV 2002 upamiętnia francuskiego duchownego, założyciela Zgromadzenia Braci Szkół Chrześcijańskich (1651–1719)
Juliusza Słowackiego nr. 83–155, nieparzyste,
nr. 92–132, parzyste,
do 1910 Brentauer Chaussee (Szosa Brętowska),
następnie od obecnej ul. Potokowej do al. Grunwaldzkiej – Hochstrieß,
od obecnej Potokowej na zachód – Brentauer Weg
ks. Józefa Tischnera upamiętnia profesora, filozofa i kawalera Orła Białego (1931–2000) od 24 VIII 2000
Jerzego Waldorffa od 28 IX 2000 upamiętnia pisarza, krytyka muzycznego i działacza społecznego (1910–1999)
Wichrowe Wzgórze od 26 I 2006
Zielone Wzgórze od 29 XII 1999
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii