ŻURAW

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Żuraw nad Motławą i Długie Pobrzeże, Matthaues Deisch, 1761–1765
Żuraw, widok od strony wschodniej, 1894
Żuraw, Ulrich Hallentede, 1919
Żuraw, Bruno Reinhold, 1918–1939
Żuraw, Hugo Eichler, 1925
Żuraw, po 1945
Żuraw, 2010
Żuraw, fragment mechanizmu dźwigowego

ŻURAW, jedna z najstarszych bram wodnych, zamykająca od strony Motławy ul. Szeroką, pełniąca funkcje bramy miejskiej i dźwigu portowego. Pierwsza wzmianka o drewnianej konstrukcji u wylotu ul. Szerokiej (wygląd nieznany) w kierunku Motławy pochodzi z 1367 roku. Po pożarze, w 1442 z inicjatywy burmistrza Henryka Vorratha rozpoczęto starania o budowę nowej, murowanej bramy. Spowodowało to zatarg z Krzyżakami, którzy obawiali się potężnej budowli obronnej w pobliżu zamku; żądali, by Żuraw pełnił funkcje wyłącznie portowe. W celu przyspieszenia budowy w 1443 roku wprowadzono specjalny podatek, budowę zakończono w 1444.

Budynek miał około 28 m długości i 10 m szerokości. Grubość murów w przyziemiu baszt dochodziła do 4 m, budynek był o jedną kondygnację niższy od obecnego, który ma około 30 m wysokości, cztery kondygnacje naziemne i płytkie piwnice. Ze względu na obronny charakter miał bardzo mało otworów okiennych. Najpotężniejsza wśród gdańskich bram wodnych nawiązuje do gotyckiego budownictwa flamandzkiego i ma dwie odmiennie potraktowane elewacje. Elewacja wschodnia (od strony Motławy) zbudowana jest z dwóch masywnych, ceglanych wież, ujmujących wsparty pierwotnie na czterech filarach (obecnie dwa) potężny drewniany wykusz zakrywający urządzenia dźwigowe. W przyziemiu baszt umieszczono strzelnice, przystosowane do broni palnej ciężkiego kalibru, na wyższych kondygnacjach do broni ręcznej. Jedyną ozdobę elewacji stanowił fryz, ułożony z rzędu podwójnych cegieł. Elewacja zachodnia (od strony obecnej ul. Szerokiej) jest płaska, rozczłonkowana wysokimi, ostrołukowo przesklepionymi blendami (płytkimi wnękami w murze). Główny akcent architektoniczny elewacji zachodniej stanowi wysoka nadbudowa, mieszcząca w przyziemiu przejście bramne. Ozdobiona jest dwiema blendami, z których dolną zamknięto dwoma ostrołukami, górną zaś jednym. Urządzenie dźwigowe, znajdujące się środkowej, drewnianej części Żurawia, złożone było początkowo z jednej, a następnie dwóch par drewnianych kół wyciągowych, deptakowych. Dolna para kół, o średnicy 6 m, służyła do przeładunku towarów (do 11 m nad poziom wody), górna, o średnicy 6,5 m, do stawiania masztów na statkach (możliwość około 30 m wysokości wyciągu). Koła wprawiało w ruch czterech robotników chodzących w ich wnętrzu. Obydwa koła mogły dźwigać ciężary do około 2 tysięcy kilogramów. Na dachu drewnianej części znajdował się wycięty z blachy żuraw, wskazujący kierunek wiatru. W XVII i XVIII wieku kilkakrotnie zmieniał się kształt drewnianej części.

Żuraw był administrowany przez urzędnika miejskiego (mistrza dźwigowego), do którego zadań należała konserwacja dźwigu, pobieranie opłat za korzystanie z urządzeń, płacenie wynagrodzeń robotnikom i podatków do kasy miejskiej. W początku XVII wieku Żuraw stracił militarne znaczenie. W 1605 roku pojawiła się wzmianka o jego mieszkańcach, znajdowały się w nim również warsztaty rzemiosła. Przebudowa pomieszczeń na mieszkania spowodowała konieczność postawienia wysokich kominów oraz wybicie otworów okiennych. Znaczenie Żurawia dla portu gdańskiego zaczęło maleć już w połowie XIX wieku, pod koniec stulecia służył do podnoszenia ruf niewielkich statków, tak aby można było naprawić śruby napędowe.

W 1945 roku całkowicie spłonęła środkowa, drewniana część Żurawia, mury zostały zniszczone w około 60%. Pierwsze prace przy odbudowie (usunięcie i wywiezienie gruzu) rozpoczęto w marcu 1950 roku. Budynek został odbudowany według projektu Stanisława Bobińskiego w latach 1956–1959 w formie znanej z widoku Möllera z około 1601 roku. Obecnie mieści się tu oddział Narodowego Muzeum Morskiego. Od 2003 do zwiedzania udostępniono mechanizm dźwigowy. Żuraw był największym dźwigiem portowym średniowiecznej Europy, teraz jest jedną z najbardziej znanych budowli Gdańska. GS

Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania
Partner Główny



Wydawca Encyklopedii Gdańska i Gedanopedii


Partner technologiczny Gedanopedii